Қазақ тілінің лексика-грамматикалық сөздігіне қажетті грамматикалық минимумды анықтау және жүйелеу мәселелері

Бұл мақалада қазақ тілін шет тілі ретінде оқытуда қолданылатын лексика-грамматикалық сөздікке қажетті грамматикалық минимумды анықтаудың теориялық және әдістемелік негіздері қарастырылады. Зерттеуде тіл үйренушінің коммуникативтік қажеттіліктері, жиілік, құрылымдық жеңілдік, мәдени-танымдық маңыздылық сияқты өлшемдер негізінде минимумды іріктеу критерийлері жүйеленеді. Қазақ тілінің негізгі сөз таптары (зат есім, етістік, сын есім, сан есім, есімдік, үстеу, модаль сөздер, шылау, одағай) бойынша грамматикалық категориялар, тіркесу үлгілері мен функционалдық қызметтері контрастивті талдау арқылы беріледі. Қазақ тіліндегі әр сөз табының ерекшеліктері, онда қолданылатын қажетті грамматикалық формалардың қызметі тіл үйренушінің деңгейін ескере отырып, сөздер мен тіркестер, қысқа сөйлемдер арқылы таныстырылады. Қазақ тіліндегі грамматикалық формалардың ағылшын тіліндегі баламалары беріледі. Бұл жерде тікелей бір-біріне сәйкестендіріп тікелей аудару емес, әр формаға сәйкес ағылшын тілінде түсіндіру немесе түсіндірмелі баламасын беру көзделеді. Нақты баламасы болмаса, сол грамматикалық форманың қолданылу мәні мен қызметін мысалдар арқылы көрсете отырып, оқытушы мен тіл үйренушіге оның логикасы мен қолдану тәсілі түсінікті болады. Мақаланың негізгі мақсаты – қазақ тілінің грамматикалық минимумын ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қарастырып, оны қазақ тілін шет тілі ретінде оқыту үдерісінде қолданудың тиімді жолдарын ұсыну.

1. Андрюшина Н.П., Козлова Т.В. Лексический минимум по русскому языку как иностранному. Элементарный уровень. Общее владение / (электронное издание). – 5-е изд. – СПб.: Златоуст, 2015. – 80 с.

2. Жалпы білім берудегі қазақ тілінің жиілік сөздігі. / Жалпы ред. басқ.: Е.З. Қажыбек, А.М. Фазылжанова. – Алматы: Дәуір, 2016. – 1472 б.

3. Жанпейісов Е.Н. Қазақ тілінің этномәдени лексикасы (М. Әуезов шығармалары негізінде). – Алматы: Ғылым, 1989. – 280 б.

4. Жұмаділ Ж. Тіл үйренемін десеңіз… // Ана тілі: сайт. – URL: https://anatili.kazgazeta.kz/news/63638 (қол жеткізу күні: 20.07.2025).

5. Козлова Н.А., Мартынова М.А. Мы в России: Лексико-грамматический словарь. Учебный комплекс по развитию речи для изучающих русский язык как иностранный. – Москва: Русский язык. Курсы, 2014. – 368 с. – ISBN 978-5-88337-320-5.

6. Қайдар Ә. Қазақтар ана тілі әлемінде (этнолингвистикалық сөздік): Адам. – Алматы: Дайк-Пресс, 2009. – 784 б.

7. Қайдар Ә. Ғылымдағы ғұмыр: Мақалалар, баяндамалар жинағы. – Т. 1. – Алматы: Сардар, 2014. – 520 б.

8. Лексический минимум по русскому языку как иностранному. Первый сертификационный уровень. Общее владение. / Н. П. Андрюшина и др. – 7-е изд. – СПб.: Златоуст, 2014. – 200 с.

9. Манкеева Ж.А. Тіл мен мәдениет: Ұлттық менталитетті тіл арқылы тану. – Алматы: Ғылым, 1997. – 240 б.

10. Чакликова А.Т. Научно-теоретические основы формирования межкультурнокоммуникативной компетенции в условиях информатизации иноязычного образования: дис. ... докт. пед. наук. – Алматы, 2009. – 272 с.

11. Dziemianko, A. The usefulness of graphic illustrations in online dictionaries // ReCALL. 2022. Vol. 34, No. 2. P. 218-234. DOI: 10.1017/S0958344021000264. EF SET [Электронды ресурс]. https://www.efset.org/ru/cefr/ (Пайдаланылған күні: 05.09.2025)

12. Longman. Longman language activator: Helps you write and speak natural English. Harlow: Pearson Education Limited, 2002. 1636 p.

13. Mayor, M. (ред.). Longman collocations dictionary and thesaurus. Harlow: Pearson Education Limited, 2013. 1463 p.

14. Mоmynova, B.K., Slyambekov, Q.B., Soltanbekova, A.A., Imangazina, M.A., Ramazanov, T.B. The fourth generation of academic Kazakh grammar // Новые исследования Тувы. 2024. №3. С. 326-340. DOI: https://doi.org/10.25178/nit.2024.3.20.

15. Nelson, D.L., Reed, U.S., Walling, J.R. Pictorial superiority effect // Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory. 1976. Vol. 2. No.5. P. 523-528.

16. Paivio, A. Imagery and Verbal Processes. New York: Holt, Rinehart & Winston, 1979. 608 p.

17. Shelestova, T., Zhetpisbayeva, B., Kazimova, A. Picture-based vocabulary acquisition: Effectiveness of visual tools in foreign language instruction // International Electronic Journal of Elementary Education (IEJEE). 2017. No.2. P. 164-170.

18. Trappes-Lomax, H. Oxford learner’s wordfinder dictionary. Oxford: Oxford University Press, 1997. 538 p.