Қазақ тілін оқытудың корпустық негіздері: англофондарға бейімделген тәжірибе

Мақалада англофондарға қазақ тілін оқытудың интерактивті корпус базасын – Learner Corpus әзірлеу барысы жан-жақты сипатталады. Зерттеу шетелдік және отандық корпустық лингвистика тәжірибесіне, ағылшынтілді үйренушілерге арналған қолданыстағы оқулықтар мен оқыту материалдарының сапасына салыстырмалы талдау жүргізуден басталады. Талдау нәтижесінде қазіргі оқу құралдарының едәуір бөлігі ағылшынтілді инофондардың когнитивтік, лингвистикалық және коммуникативтік қажеттіліктеріне толық бейімделмегені анықталды: мәтіндердің деңгейге сәйкес келмеуі, жасандылығы, грамматикалық және логикалық қателері, мәдени ақпараттың дәл еместігі сияқты жүйелі кемшіліктер байқалды. Осы негізде Learner Corpus базасына арналған мәтіндерді іріктеу критерийлері айқындалып, 250-ден астам сюжеттік және коммуникативтік мазмұндағы бірегей мәтіндер, лексика-грамматикалық білімдер жүйесі, салғастырмалы грамматикалық материалдар әзірленді. Корпус мазмұнын құрастыру Стивен Крашеннің «i+1» қағидасына, тіл меңгерудің табиғи реттілігіне, қазақ және ағылшын тілдерінің типологиялық айырмашылығына сүйене отырып жүзеге асты. Англофондар жиі жіберетін интерференциялық қателер (фонетикалық, лексикалық, грамматикалық және прагматикалық деңгейлерде) анықталып, олардың корпусқа енгізілетін материалдар арқылы қалай түзетілетіні көрсетілді. Зерттеуде салғастырмалы талдау, теориялық шолу, сапалық мәтіндік талдау, үлгілеу және корпус құрастырудың әдістемелік принциптері қолданылды. Материалдарды таңдау мен құрылымдаудың ғылыми негіздері ұсынылып, фонетикалық-графикалық, лексикалық, грамматикалық және лингвомәдени деңгейлерді қамтитын кешенді жүйе жасалды. Learner Corpus платформасы Оксфорд университетінде әзірленіп жатқан түркі тілдерін оқыту бағдарламаларымен сәйкестендіріліп, 2026-2027 оқу жылынан бастап факультативті құрал ретінде қолдануға арналған прототип ретінде ұсынылады. Мақалада әзірленіп жатқан корпус базасының алғаш рет англофондарға бағытталған әмбебап, көпдеңгейлі, дидактикалық тұрғыдан жүйелі цифрлық ресурс ретінде қарастырылатыны көрсетіледі. Оның теориялық маңызы – қазақ тілін оқытудың корпустық әдістерін жаңа тұрғыдан түсіндіру және интерференциялық құбылыстарды жүйелеу болса, практикалық маңызы – алынған материалдарды оқыту тәжірибесіне тікелей енгізу, оқу үдерісін дараландыру және оқу жүктемесін деңгейлік тұрғыдан оңтайландыру мүмкіндігі.

1. Аралбаев Ж. Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер. – Алма-Ата: Ғылым, 1988. – 176 б.

2. Байтұрсынұлы А. Алты томдық шығармалар жинағы. Әліппелер мен мақалалар жинағы (IV т.). – Алматы: Ел-Шежіре, 2013. – 320 б.

3. Қапалбеков Б., Жолшаева М. Қазақ тілінің этнограмматикасы. Тіл үйренушілер үшін: бастапқы деңгей. – Алматы: Сөз-Слово, 2005. – 208 б.

4. Нұржанова А.Б., Абнасырова Р.Ж., Нұрманова Г.Н., Дүйсебекова Ж.М. Шетелдіктерге арналған қазақ тілі (А1 қарапайым деңгей): жұмыс дәптері. – Алматы: Алматы-Болашақ, 2018. – 96 б.

5. Рсалиева Н.М. Қазақ онимдерін ағылшын тілінде транслитерациялаудың ғылыми-теориялық негіздері. 10.02.20 – салыстырмалы-тарихи, типологиялық және салғастырмалы тіл білімі. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация қолжазбасы. – Алматы, 2008. – 238 б.

6. Asselborn, T., Johal, W., Tleubayev, B., et al. (2021) The transferability of handwriting skills: From the Cyrillic to the Latin alphabet. NPJ Science of Learning, 6(6). https://doi.org/10.1038/s41539-021-00084-w

7. Ayapova, T. (1991) Learn the Kazakh language in 70 steps. Dunwoody Press, 432 p.

8. Basal, A. (2024) Corpus-informed language teaching: A review of recent trends. Journal of English Language Teaching and Applied Linguistics, 6(1), 45–62.

9. Bissenova, A. (2017) The “Trilingual” Language Policy in Kazakhstan: Tracing its Origins and Predicting its Future. Central Asian Survey, 36(4), 123–145.

10. Boulton, A., Vyatkina, N. (2024) Corpora in language learning and teaching: Developments 2020–2024. Language Learning & Technology, 28(2), 1–24.

11. Cambridge University Press & Cambridge English Language Assessment ( 2025) (n.d.). Cambridge Learner Corpus. Retrieved April 25, from https://www.cambridge.org/elt/corpus/learner_corpus2.htm.

12. Cohen, S.A., Duncan, T., Thulemark, M. (2015) Lifestyle Mobilities: The Crossroads of Travel, Leisure and Migration. London: Routledge, 256 p.

13. Crosthwaite, P. (2024) Data-driven learning for secondary school learners: A longitudinal study of passive constructions. System, 117, 102989.

14. Crystal, D. (2000) Language Death. Cambridge University Press, 198 p.

15. Curry, N., McEnery, T. (2025) A research agenda for corpus linguistics and language pedagogy. Language Teaching Research, 29(1), 5–28.

16. Dave, B. (2007) Kazakhstan: Ethnicity, Language and Power. London: Routledge, 320 p.

17. Emir, B. (2024) Corpus literacy and classroom integration: Implications for EFL teachers. TESOL Quarterly, 58(3), 755–780.

18. Fierman, W. (2006) Language and Education in Post-Soviet Kazakhstan: Kazakh-Medium Instruction in Urban Schools. The Russian Review, 65(1), 98–120.

19. Fulbright U.S. Student Program. (2022) Annual Reports. Retrieved from https://us.fulbrightonline.org/

20. Gilquin, G., De Cock, S., Granger, S. (Eds.). (2010) The Louvain International Database of Spoken English Interlanguage: Handbook and CD-ROM. Louvain-la-Neuve: Presses universitaires de Louvain, 210 pp.

21. Granger, S., Dupont, M., Meunier, F., Naets, H., Paquot, M. (2020) The International Corpus of Learner English (Version 3). Louvain-la-Neuve: Presses universitaires de Louvain, 420 p.

22. He, L., Xie, J. (2024) Using learner corpora to enhance collocation learning: Evidence from Chinese EFL learners. ReCALL, 36(1), 112–130.

23. Johanson, L., Csató, É.Á. (1998) The Turkic Languages. London: Routledge, 474 p.

24. Krashen, S.D. (1982) Principles and Practice in Second Language Acquisition. Oxford: Pergamon Press, 250 pp.

25. Leppänen, S., Elo, A. (2016) Language in Social Media: Communication, Identity, and Power. In The Routledge Handbook of Language and Digital Communication. London: Routledge.

26. Lewis, M. (1993) The Lexical Approach: The State of ELT and a Way Forward. Hove: Language Teaching Publications, 200 p.

27. Lusta, D., Demirel, R., Mohammadzadeh, M. (2023) A meta-analysis of corpus-based instruction in EFL contexts. Computer Assisted Language Learning, 36(7), 1372–1398.

28. Ma, Q., Mei, Y. (2021) Corpus tools in vocabulary teaching and learning: Pedagogical implications. Language Teaching Research, 25(4), 587–604.

29. Ma, Q., Tang, R., Lin, A. (2022) Training language teachers in corpus-based pedagogy: A two-stage intervention model. International Journal of Corpus Linguistics, 27(3), 420–442.

30. McEnery, T., Xiao, R. (2006) Corpus-based Language Studies: An Advanced Resource Book. London: Routledge, 386 pp.

31. Polinsky, M., Kagan, O. (2007) Heritage Languages: In the “Wild” and in the Classroom. Language and Linguistics Compass, 1(5), 368–395.

32. Roach, P. (2009) English Phonetics and Phonology: A Practical Course (4th ed.). Cambridge University Press, 421 p.

33. Spivey, H. (2023) Young learners’ perceptions of corpus-based EFL tasks: A qualitative study. Journal of Language and Education, 9(2), 63–77.

34. Sun, Y. (2023) Data-driven learning and collocation acquisition: An experimental study. System, 113, 102888.

35. Warschauer, M. (2000) The Changing Global Economy and the Future of Distance Language Learning. Language Learning & Technology, 4(2), 3–12.

36. Weinreich, U. (1953) Languages in Contact: Findings and Problems. New York: Linguistic Circle of New York, 192 p.