Әлемнің топонимикалық бейнесіндегі «Тараз» концептісі

Мақалада «Тараз» атауына ғалымдар берген анықтамаларға шолу жасалып, сауалнама негізінде атауды тұтынушылардың оның уәжіне қатысты аялық білімі айқындалады, сондай-ақ атаудың мәтінтүзушілік қызметі арқылы ассоциативтік ерекшеліктері анықталады. Бір астионим негізінде атау жасаушы және атауды тұтынушы қоғамның әлемнің топонимикалық бейнесін қалыптастырудағы рөлі, халықтың әлеуметтік жағдайы, танымы мен талғамы сараланады. Әлемнің тілдік бейнесін, соның ішінде топонимикалық бейнесін қалыптастыруда кеңістіктің маңызды рөл атқаратыны көрсетіліп, халықтың әлеуметтік жағдайы мен кеңістікті танып-білу ерекшеліктері атау таңдаудағы негізгі факторлардың бірі екені айқындалады. Сонымен бірге ғалымдардың топонимиялық концептінің әлем бейнесін қалыптастырудағы рөліне қатысты зерттеулеріне талдау жасалады. Зерттеу нәтижесінде атауды тұтынушылардың әлемнің топонимикалық бейнесін қалыптастырудағы рөлі анықталып, сауалнама деректері негізінде респонденттердің атауға қатысты аялық білімін арттыру мақсатында көпшілікке арналған арнайы курстар ұйымдастыру қажеттілігі көрсетілді. Мақаланың мақсаты – «Тараз» астионимінің оңтүстік өңір қоғамының әлемнің топонимикалық бейнесін қалыптастырудағы негізгі факторларын концептуалдық талдау негізінде айқындау және халықтың осы атауға қатысты аялық білімін сауалнама арқылы анықтау. Зерттеу әдістері: дескриптік тәсіл, сауалнама, концептуалды, семантикалық талдау, фреймдік талдау. Зерттеу жұмысы лексика-семантикалық, когнитивтік бағытта орындалған. Мақаланың практикалық маңыздылығы оның негізгі нәтижелерін әлеуметтік лингвистика, ономастика, соның ішінде атаужасам мен трансонимдену мәселелеріне қатысты теориялық курстарды оқытуда, когнитивтік лингвистика, лингвомәдениеттану пәндерінде, сондай-ақ қазақ тілін оқыту практикасына арналған семинарларда қолдануға болатындығымен айқындалады.

1. Абажаппаров Ф. Мен тамашалаған Тараз (Тарих) // 31.05.2016 https://yvision.kz/post/men-tamashala-an-taraz688309?ysclid=mrvqzgeipv552460099

2. Абдирасилова Г.К., Атабаева М.С., Салихова С.К. Жер-су атауларындағы ұлттық мәдени ақпарат жайында // Қарағанды университетінің Хабаршысы. «Филология» сериясы. – № 2(98)/2020. – 46-54-бб.

3. Асылбек А. Таразым менің // 27.07.2019 https://bilim-all.kz/olen/12971-Tarazym-menin

4. Ахметова К. Жұлдызым Жібек жолы бойындағы // 31.08.2018 https://bilim-all.kz/olen/7149-ZHuldyzym-ZHibekzholy-boiyndagy

5. Базарбеков Б.М. Қазақ топонимдері мен этномәдени атауларының когнитивтік сипаты (Ақселеу Сейдімбек шығармалары бойынша): филос. докт. (PhD) … дис. – Шымкент, 2024. – 138 б.

6. Голомидова М.В. Искусственная номинация в ономастике: Моногр. – Екатеринбург: Изд-во УрГУ, 1998. – 216 с.

7. Дмитриева Л.М. Онтологическое и ментальное бытие топонимической системы (на материале русской топонимии Алтая): автореф. ... докт. филол. наук. – Екатеринбург 2003. – 40 с.

8. Жанұзақ Т. Тарихи жер-су аттарының түптөркіні. – Алматы: «Сөздік-словарь» ЖШС, 2010. – 356 б.

9. Зиновьев А.А. В медвежьем углу // Зиновьев А.А. Исповедь отщепенца. – Москва: Астрель, 2008. – С. 23-65.

10. Зобнина О.А. Концепт «Oxbridge» в английской лингвокультуре: автореф. … канд. филол. наук. – Волгоград, 2007. – 21 с.

11. Иманбердиева С.Қ. Қазақ тілдік танымдағы «Төрт түлік» концептісінің өрісі. Монография. – Астана, 2024. – 160 б.

12. Иманбердиева С.Қ., Бекенова Г.Ш., Құламанова З.А., Мадиева Г.Б., Сапаров Қ.Т., Сейітқасымов А.А., Бексейітова А.Т., Бекзатқызы И. Жамбыл облысы топонимдерінің кестелік сөздігі. – Нұр-Сұлтан, 2021. – 426 б.

13. Калинина Е.Л. Особенности адаптации субстратных топонимов в концептосфере языка-приемника (на материале ойконимов Амурской области): автореф. ... канд. филол. наук. – Барнаул, 2009. – 15 с.

14. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы, 1977. – 711 б.

15. Керимов Р.Д. Германия // Антология концептов / Под ред. В. И. Карасика, И. А. Стерни на. – Волгоград: Парадигма, 2006. – Т. 4. – С. 157-176.

16. Корчевская Г.П. Концепт «Москва» в русской языковой картине мира и поэтическом идиолекте М.И. Цветаевой: aвтореф. … канд. филол. наук. – Владивосток, 2002. – 28 с.

17. Қашқари М. Түрік сөздігі. 1-том / Аударған А. Егеубай. – Алматы: Арда+7, 2017. – 592 б.

18. Маргулан А. Сочинения. Восьмой том. – Алматы: Алатау, 2010. – 474 б.

19. Мукаддаси // Советская историческая энциклопедия: в 16 т. / под ред. Е.М. Жукова. – Москва: Советская энциклопедия, 1966. – Т. 9: Мальта – Нахимов. – 1000 с.

20. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. – Москва, 1984.

21. Мухаммад Наршахи. История Бухары. – Ташкент, 1897. – 46 с.

22. Райымбекұлы М. Көне Тараз // 12.07.2020 https://bilim-all.kz/olen/17220-Kone-Taraz

23. Рублева О.Л. Топонимическая система Приморья: аспекты и перспективы исследования // Известия Восточного института. – №4 (32), 2016. – С. 35-44.

24. Рүстембек Ғ.А., Абасилов А.М. Шиелі ауданындағы топонимдердің когнитивтік сипаттамасы // Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, (4/4), 2021. S. 37-48.

25. Рысберген Қ.К. Қазақ топонимиясының лингвокогнитивтік және этномәдени негіздері: филол. ғыл. докт. ... дис. ‒ Алматы, 2010. ‒ 254 б.

26. Стернин И.А. Имя собственное с когнитивной точки зрения // Лингвоконцептология: Межвуз. науч. сб. / Науч. ред. И. А. Стернин. – Воронеж: Истоки. – Вып. 1. – 2008. – С. 25-29.

27. Тілеубердиев Б. Қазақ ономастикасының лингвокогнитивтік аспектілері. – Алматы: Арыс, 2006. – 280 б.

28. Урусова О.А. Америка // Антология концептов / Под ред. В. И. Карасика, И. А. Стернина. – Москва: Гнозис, 2007. – С. 254-268.

29. Фирдоуси А. Шах-наме: критический текст. В 9 тт. – Москва, 1960-1971.

30. Чакирбаева Н. Тарихы мәңгілік Тараз қаласы // 11.01.2021 https://el.kz/tarikhy_m-gilik_taraz_-alasy_40350/?ysclid=mrvr7vnk8p227692821

31. Щербак А.С. Когнитивные основы региональной ономастики: aвтореф. … док. филол. наук. – Тамбов, 2008. – 46 с.

32. Erzsébet Győrffy The role of the mental map in socio-onomastic research // Oliviu Felecan (ed.), Proceedings of ICONN. No. 3 (2015). Pp. 504-511.

33. İbn Havkal. 10. Asırda İslâm Coğrafyası. / Tercüme Ramazan Şeşen. İstanbul, 2014.

34. Kazinform Таразда смарт-технологиялар шығаратын зауыт салынады // 15.12.2025 https://kaz.inform.kz/news/tarazda-su-resurstarin-baskaruga-arnalgan-smart-tehnologiyalar-shigaratin-zauit-salinadi600f2c/?ysclid=mrxigue6223291088https://kaz.inform.kz/news/tarazda-su-resurstarin-baskaruga-arnalgan-smarttehnologiyalar-shigaratin-zauit-salinadi-600f2c/

35. Zakon.KZ Тараз // https://kaz.zakon.kz/tags/taraz/?ysclid=mkbdmaxj8s191776786

36. KZ Таразда мұз айдыны ашылды // 31.12.2025 https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/747622-tarazda-muz-ajdynyasyldy