Қазақ және саха тілдеріндегі фразеологизмдердің этномәдени семантикасы («бас» соматизмі негізінде)

Саха ұлты – ерте замандарда Орта Азия жерінен солтүстікке қоныс аударып, түркілік емес ұлттардың тілдік, мәдени ықпалына ұшыраған ұлт. Оңтүстік түркі тілдері секілді араб-парсылық ықпалға ұшырамаған бұл тіл көне түркілік қалыпты сақтаған. Алтай тілдерінің үш бірдей тармағы: түркілік, моңғолдық, тұңғыс-манчьжурлық тілдер тоғысында орналасқан саха тілі зерттеушілерді қызықтырары сөзсіз. Саха тіліндегі моңғолдық, эвенкілік қабатты аршып алса, көне түркілік қалыпқа қол жеткізуге болады деген ғылыми пікір қалыптасқан. Мақалада қазақ және саха тілдеріндегі «бас» соматизмі ұйытқы болуымен жасалған фразеологизмдердің этномәдени семантикалық өрісі, концептілік танымы сөз болады. Зерттеудің басты мақсаты – қазақ және саха тілдеріндегі «бас» сомафразеологизмдерінің этномәдени семантикасын, концептілік таным моделін айқындау. Зерттеу жұмысының міндеттері – қазақ және саха тілдеріндегі соматикалық тұрақты тіркестерді жинақтау, топтастыру, сомафразеологизмдерге семантикалық, ішінара тарихи грамматикалық, концептілік талдау жүргізу. Зерттеу барысында сомафразеологизмдер жинақталып, олардың құрылымдық және мазмұн межесі салыстырыла қарастырылады. Семантикалық әдіс, диахрондық талдау әдісі, антропоөзектік парадигма негізіндегі концептілік талдау әдісі арқылы екі тілге тән параллельдік айқындалады. Қазақ және саха тілдерінің лексикасемантикасын салыстырмалы-тарихи әдіс арқылы зерделеу – тарихи қазақ тіл білімі үшін өзекті мәселе. Осы орайда көне түркілік сөзформаны барынша сақтаған саха тілін қазақ диахрондық лингвистикасында салыстырмалы әдіс арқылы зерттеудің тиімді тұстары бағамдалады. Қазақ және саха тілдерінде ортақ фразеологизмдердің кездесуі екі тілдің тарихи тамырластығын, екі тілдегі тұрақты сөз орамдарының қалыптасу кезеңі түбірлес болғанын аңғартады. Екі тілдегі лексикологияның терең қабатында орналасқан сомафразеологизмдерді антропоөзектік парадигма тұрғысында қарастыру көне түркілік концептілік таным моделіне реконструкция жасауда ғылыми-теориялық маңыздылыққа ие.   

1. Абитжанова Ж.А. Орхон-Енисей ескерткіштері тіліндегі фразеологизмдер мен мақал-мәтелдердің қолданысы. – Тілтаным, 2018(3). – 44-48-бб.

2. Большой толковый словарь якутского языка: в 15 т. – 1 т. / Слепцов П.А., Лиханов В.И., Петров Н.Е. – Новосибирск: Наука, 2004. – 679 с.

3. Большой толковый словарь якутского языка: в 15 т. – 2 т. / Оконешников Е.И., Афанасьев-Тэрис Л.А., Афанасьев П.С. – Новосибирск: Наука, 2005. – 910 c.

4. Васильев Ю.И., Васильев И.Ю. Огузский компонент в якустком языке (фонетический и лексикосемантический аспект). – Якутск: Издательский дом СВФУ, 2012. – 357 с.

5. Дьячковский Ф.Н., Николаев Е.Р. Фразеология и лингвокультурология в якутской лингвистике (на материале трудов к. ф. н. Л.М.Готовцевой). // Северо-Восточный гуманитарный вестник. – 2020. Выпуск 1(30).

6. Кеңесбаев І. Фразеологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. – 800 б.

7. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 6-том. – Алматы, 2011.

8. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық. Жалпы ред. басқарған Ысқақов А.Ы. – Алматы: Ғылым, 1980. – 640 б.

9. Қайдар Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе. – Алматы: Арыс, 2004. – 360 б.

10. Левин Г.Г. Лексико-семантические параллели орхонско-тюркского и якутского языков (в сравнительном плане с алтайским, хакасском, тувинским языками). – Новосибирск: Наука, 2001. – 187 c.

11. Нелунов А.Г. Якутско-русский фразеологический словарь. – Новосибирск: Изд-во СО РАН: Гео, 2002. 288 б.

12. Скрябина А.А., Чиркоев Д.И. Архаическая лексика в якутских народных преданиях. // Северо-Восточный гуманитарный вестник. – 2021. Выпуск 4(37)

13. Слепцов П.А. Якутско-русский словарь. – Москва: Советская энциклопедия, 1972. – 605 б.

14. Түймебаев Ж., Сағидолла Г., Ескеева М. Түркі тілдерінің салыстырмалы-тарихи грамматикасы (Фонетика. Морфология). – Алматы: Қазығұрт, 2017. – 324 б.

15. Убрятова Е.И. Якутский язык и его отношении к другим тюркским языкам, а также к языкам монгольским и тунгусо-маньчжурским. – Москва: Издательство восточной литературы, 1960. – 73 б.

16. Харитонов Л.Н. Самоучитель якутского языка. – Якутск: Якусткое книжное издательство, 1987. – 232 с.

17. Широбокова Н.Н. Отношение якутского языка к тюркским языкам южной Сибири. – Новосибирск: Наука, 2005. – 272 б.

18. Ястремский С.В. Грамматика якутского языка. – Иркутск: Издания книжного магазина П.И.Макушкина, 1900. – 300 с.

19. SakhaTyla.Ru: саха (якут) тілінің онлайн сөздігі [Электрондық ресурс]. – Кіру режимі: https://sakhatyla.ru/ (қаралған күні: 02.02.2026).