XVIII-XX ғасырлардағы сөздіктерге енген байырғы қазақ сөздерінің семантикалық ерекшелігі

Қазақ тілінің лексикалық қоры – ұлттың тарихи даму жолын, дүниетанымын, мәдениеті мен тұрмыс-тіршілігін айқын көрсететін негізгі қабаттардың бірі. Әсіресе байырғы қазақ сөздері тілдің ең көне қабаты. XVIII-XX ғасырлар аралығында түзілген сөздіктердегі қазақ тіліне қатысты мәліметтер тіліміздің дамуы мен қалыптасу кезеңдерін айқындауда айрықша маңызға ие құнды дереккөз болып табылады. Бұл сөздіктерде қамтылған байырғы қазақ сөздері тек атауыштық қызметімен ғана емес, сол дәуірлердегі қоғамдық қатынастарды, тұрмыс-салт ерекшеліктерін, этномәдени құндылықтарды танытатын тілдік бірліктер. Бұл кезеңдегі лексикографиялық еңбектерде тіркелген байырғы сөздердің мағыналық құрылымын талдау олардың семантикалық дамуы мен ауыспалы мағыналарының қалыптасуы сияқты үдерістерді анықтауға мүмкіндік береді. Мақаланың мақсаты – XVIII-XX ғасырлардағы сөздіктерде тіркелген байырғы қазақ сөздерінің семантикалық құрылымын талдау арқылы олардың тарихи даму ерекшеліктерін айқындау. Сондай-ақ бұл зерттеу байырғы сөздердің тарихи-әлеуметтік және мәдени факторлармен байланысын көрсетуге бағытталған. XVIII-XX ғасырлардағы сөздіктерге енген байырғы қазақ сөздерінің семантикалық ерекшеліктерін зерттеу тарихи лексикография, тарихи лексикология мен тарихи семасиология салалары үшін өзекті мәселелердің бірі және тіл тарихын кешенді түрде тануға бағытталған маңызды ғылыми міндеттердің бірі. Мақалада байырғы сөз мағыналарының тарихи-әлеуметтік, мәдени факторлармен байланысы айқындалды және олардың ұлттық дүниетанымдағы орны көрсетілді.  Зерттеу нәтижелері тіл тарихы, тарихи лексикология, тарихи сөзжасам мәселелерін зерттеуде маңызды дереккөз бола алады. 

1. Бартольд В.В. К вопросу об изучении местных языков // Туркестанские ведомости. – 1906. – №63 Будагов Л.З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. Том І. – Санкт-Петербург, 1869. – 815 с.

2. Ильминский Н.И. Материалы к изучению киргизского наречия. – Казань: Университетская типография, 1861. – 199 с.

3. Катаринский В.В. Грамматика киргизского языка. Фонетика, этимология, синтаксис. – Оренбург, 1897. – 196 с.

4. Катаринский В.В. Материалы по этнографии киргиз. – Оренбург, 1899. – 153 с.

5. Малбақов М. Қазақ лексикографиясының тарихы: XVIII-XX ғғ. аралығындағы қазақ сөздерінің лексикографиялануы мен қалыптануы (тарихи лексикографиялық, лексика-семантикалық аспект). – Алматы: Асыл, 2025. – 320 б.

6. Малбақов М., Қайрат А. XVIII-XX ғасырлардағы қазақ сөздіктеріне енген лексикадағы тарихи сөздік қор құрамы // Тілтаным, 2025. №4 (100). – 12-21-бб.

7. Мелиоранский П.М. Краткая грамматика казак-киргизского языка. – Ч. 1. – Фонетика и этимология. – СПб., 1894. – 72 с.; – Ч.2. Синтаксис. – СПб., 1897. – 92 с.

8. Радлов В.В. Средняя Зеравшанская долина // Записки РГО, 1880. – Т. 6. – 70 с.

9. Терентьев М.А. Грамматика турецкая, персидская, киргизская и узбекская. – СПб., 1875. – Кн. І. – 194 с.

10. Туякбаев О.О., Дюсенов Б.Д. Араб және түркі тілдерінің тарихи лексикографиясы: сөздік түзу тәсілдері // «Қазақстан шығыстануы» ғылыми журналы. – 2025. – №3. – 249-261-бб.

11. Халиков М.М. Фактор диахронии в лексикографии: ретроспективный контент-анализ русско-немецкой части словаря Н. Ленстрема (1890 г.). Вестник Самарского университета. История, педагогика, филология. – 2025. – №3. – С. 132-140.

12. Шелестюк Е.В., Суюнбаева А.Ж. Проблемы терминоведения и профессиональной коммуникации на постсоветском пространстве (на примере Республики Казахстан) // Вестник Челябинского государственного университета. – 2024. – №3 (485). – С. 102-117.

13. Юсупова А.Ш. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий Л.Будагова // Филологические науки. Вопросы теории и практики. – 2012. – №5 (16). – С. 223-226.