Виртуалды қатысымдағы тілдік этикет: цифрлық коммуникация кеңістігіндегі когнитивтік және мәдени-прагматикалық аспектілер

Мақалада қазіргі цифрлық қоғам жағдайындағы виртуалды қатысым этикетінің тілтанымдық табиғаты жан-жақты қарастырылды. Зерттеу жұмысы ақпараттық-коммуникациялық технологиялар мен әлеуметтік желілердің тіл мәдениетіне, сөйлеу әдебіне және прагматикалық нормаларға тигізетін ықпалын анықтауға бағытталды. Эмпирикалық материал ретінде 2023-2025 жылдары WhatsApp, Telegram, Zoom, Instagram сияқты платформалардағы қатысым үлгілері және 20 респондентке жүргізілген сұхбат нәтижелері пайдаланылды. Зерттеу барысында виртуалды этикет құрылымының үш когнитивтік өлшемі айқындалды: технологиялық когниция (платформалық және техникалық бейімделу нормалары), эмоциялық-әлеуметтік когниция (реакциялар мен эмодзилер арқылы сыпайылық пен эмоция білдіру) және мәдени-құндылық когниция (ұлттық сөйлеу әдебінің цифрлық формада сақталуы). Зерттеу нәтижесінде виртуалды этикеттің дәстүрлі мәдени нормаларға сүйене отырып, цифрлық кеңістік логикасына бейімделетін гибридті мәдени-прагматикалық феномен екені анықталды. Талдау нәтижесінде виртуалды қатысымда этикеттік амалдардың ықшамдалуы, визуалды кодтардың (эмодзи, пиктограмма, қысқартулар) белсенді қолданылуы және ұлттық мәдени кодтардың жаңа формадағы көрінісі анықталды. Виртуалды этикет жүйесі адам мен технологияның өзара әрекеттесуінің когнитивтік және әлеуметтік тетігі ретінде қарастырылып, мультимодальді коммуникация мәдениетінің маңызды құрамдас бөлігі ретінде сипатталды. Зерттеу нәтижелері цифрлық тіл мәдениетін дамыту, медиалингвистикалық зерттеулер мен цифрлық этикетті оқыту салаларына қолданбалы маңыз береді.

1. Баймұратова А. Қазақ интернет-дискурсының этикеттік ерекшеліктері // Қазақ тіл білімі және коммуникация, 3(2). – 2022. – 87-94-бб.

2. Қайдар Ә. Қазақ тілінің ұлттық мәдени негіздері. – Алматы: Елтаным, 2007. – 304 б.

3. Смағұлова Г. Қазақ сөйлеу мәдениетінің прагматикалық аспектілері. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 236 б.

4. Abdigapbarova, U., Syzdykbayeva, R., Nurbayeva, A. Developing digital etiquette and communication culture among future teachers in Kazakhstan // International Journal of Learning, Teaching and Educational Research, 24(1). 2025. Pp. 112127. https://doi.org/10.26803/ijlter.24.1.8.

5. Androutsopoulos, J. Networked multilingualism: Some language practices on Facebook and their implications // International Journal of Bilingualism, 19(2). 2015. Pp. 185-205. https://doi.org/10.1177/1367006913489198

6. Baron, N.S. Always On: Language in an Online and Mobile World. Oxford: Oxford University Press, 2008. 304 p.

7. Bobkina, J. Emojis as new pragmatic markers: Visual semiotics in online discourse // Journal of Language and Digital Communication, 6(4). 2023. Pp. 211-230. https://doi.org/10.1080/10447318.2023.2188534

8. Crystal, D. Language and the Internet (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press, 2006. 304 p.

9. Crystal, D. Internet linguistics: A student guide. Routledge, 2011. 192 p.

10. Danet, B. Cyberpl@y: Communicating Online. Berg, 2001. 320 p.

11. Derks, D., Fischer, A.H., Bos, A.E. The role of emotion in computer-mediated communication: A review // Computers in Human Behavior, 110. 2020. Pp. 106-112. https://doi.org/10.1016/j.chb.2020.106394

12. Dresner, E., Herring, S.C. Functions of the nonverbal in CMC: Emoticons and illocutionary force. Communication Theory, 20(3). 2010. Pp. 249-268.

13. Heitmayer, M. Digital discourse and the evolution of netiquette: Pragmatic reshaping of online politeness // Journal of Pragmatics, 222. 2024. Pp. 101-123. https://doi.org/10.1016/j.pragma.2024.03.009

14. Herring, S.C. The co-evolution of computer-mediated communication and digital discourse analysis // Discourse, Context & Media, 28. 2019. Pp. 1-18.

15. Kress, G. Multimodality: A Social Semiotic Approach to Contemporary Communication (3rd ed.). Routledge, 2020. 272 p.

16. Panjaitan, M. Digital ethics and linguistic adaptation in online communication. Asian Journal of Media Studies, 12(2). 2024. Pp. 45-59.

17. Seargeant, P., Tagg, C. The Language of Social Media: Identity and Community on the Internet. Palgrave Macmillan, 2014. 256 p.

18. Shea, V. Netiquette. Albion Books, 1994. 160 p.

19. Sikorska, M., Kovalenko, V., Zheltukhina, M. Digital communication etiquette and multimodal discourse in education // Journal of Theoretical and Applied Information Technology, 103(12). 2025. Pp. 24-32. https://www.jatit.org/volumes/Vol103No12/2Vol103No12.pdf

20. Syzdykbayeva, R. Network communication culture and digital etiquette among university students // Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University, 150(1). 2025. Pp. 55-67.

21. Tagg, C. Exploring Digital Communication: Language in Action. Routledge, 2015. 291 p.

22. Tannen, D. The Relativity of Linguistic Strategies: Reframing in Conversational Discourse. Oxford: Oxford University Press, 2013.

23. Thurlow, C., Mroczek, K. Digital Discourse: Language in the New Media. Oxford: Oxford University Press, 2011. 364 p.

24. Yus, F. Pragmatics of Internet Humour. John Benjamins Publishing, 2018. 347 p.

25. Yus, F. Cyberpragmatics 2.0: Internet-Mediated Communication and (Re)contextualization. John Benjamins Publishing, 2021. 353 p.