Жарнама мәтіндері ішкорпусы: әзірлемесі және лингвопрагматикасы

Мақалада Қазақ тілінің ұлттық корпусы құрамында әзірленіп жатқан жарнама мәтіндері ішкорпусының құрылымы мен мазмұны, оны әзірлеудің кезеңдері мен ғылыми әдіснамасы сипатталады. Зерттеу мақсаты – жарнама мәтіндерінің тілдік және әлеуметтік-коммуникативтік ерекшеліктерін корпустық лингвистика әдістері арқылы талдау және олардың заманауи қазақ қоғамындағы қызметін анықтау. Зерттеу материалы ретінде ішкорпус базасына енгізілген жарнама мәтіндері алынды. Ішкорпус құрылымы жарнаманың таралу кеңістігі (сыртқы, БАҚ және ғаламтор) бойынша жүйеленіп, мәтіндерге экстралингвистикалық және мазмұндық метабелгіленім қойылды. Жарнама мәтіндері ішкорпусын әзірлеу барысында Microsoft Office Excel, CSV, Notepad бағдарламалық құралдары қолданылып, деректерді құрылымдау мен сүзгілеу кезеңдері жүзеге асырылды. Эмпирикалық база ретінде ішкорпус деректері лингвопрагматикалық және әлеуметтік лингвистикалық тұрғыда талданды. Талдау нәтижесінде жарнама мәтіндерінде әсер ету маркерлерінің (әрекетке шақыру, назар аударту, ішкі сезімді ояту, шектеулі ұсыныс, кепілдік пен уәде беру) жиілігі мен функционалдық сипаты айқындалды. Зерттеу нәтижелері жарнама дискурсын қазақ тіліндегі қоғамдық коммуникацияның маңызды құралы ретінде сипаттауға және оны сандық деректер негізінде кешенді зерттеуге мүмкіндік береді. Жұмыстың ғылыми маңыздылығы қазақ тіліндегі жарнама мәтіндерінің алғаш рет корпустық лингвистикада зерделеніп, олардың лингвопрагматикалық, әлеуметтік лингвистикалық тұрғыда ғылыми талдау жасалатындығымен айқындалады, ал практикалық мәні – ішкорпус базасының жарнама тілі мен қоғам байланысын зерттеуге арналған ұлттық дереккөз ретіндегі қолданбалы маңыздылығында.

1. Агеев А.В., Мудров А.Н., Мейер В.С., Александров А.Н., Павлов С.М., Лебедева И.В., Алексеева М.А. (2009–2022). Индустрия рекламы. – URL: http://adindustry.ru/doc/1123. (қаралған күні: 20. 09. 2023).

2. Асанбаева С.А. Жарнама саласында мемлекеттік тілді қолданудың социолингвистикалық өзекті мәселелері: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 1999. – 28 б.

3. Дүйсен Қ., Махамбетова A., Жаңабекова A. Рекламные тексты на казахском языке: изменения и языковые особенности. // Eurasian Journal of Philology Science and Education. Том 196. – 2025. – №4. – Б. 30-38. https://doi.org/10.26577/EJPh.2024.v196.i4.ph3

4. Жаңабекова А., Пирманова К. Технология программы полуавтоматической метаразметки казахского национального корпуса. // Актуальные проблемы современной лингвистики и гуманитарных наук: сборник статей ХІ Всероссийской научно-методической конференции с международным участием. – Москва: РУДН, 2019. – С. 465-474.

5. Жарнама маркерлері: сөздігі мен жиілігі. // Жалпы редакц. басқ.: Фазылжан А. – Алматы: Ел-шежіре, 2024. – 240 б.

6. Жарнама мәтінін құрастырушыларға арналған лингвистикалық нұсқаулық. // Жалпы редакц. басқ. Фазылжан А. – Алматы: Ел-шежіре, 2024. – 112 б.

7. Жұбанов А.Қ. Қазақ тілі мәтіндер корпусының компьютерлік базасын құрудың алғышарттары. // Әдеби тіл және қазақ тілінің өміршеңдігі. – Алматы: «КИЕ» лингвоелтану инновациялық орталығы, 2009. – Б. 175-179.

8. Жубанов А.К., Фазылжанова А.М. Концепции по созданию национального корпуса казахского языка (НККЯ). // Материалы Международной научно-практической конференции «Контрастивные исследования и прикладная лингвистика». – Минск, 2014. – 218 с.

9. Жұбанов А.Қ., Жаңабекова А. Корпустық лингвистика. – Алматы: Қазақ тілі, 2017. – 336 б.

10. Захаров В.П. Корпусная лингвистика. – Петербург, 2020. – 234 с.

11. Исаева Г.С., Ескендір Ж. Жарнама мәтіндер ішкорпусын әлеуметтік лингвистика аспектісінде зерттеу. // Қазақ тілінің ұлттық корпусын әзірлеу тәжірибесі. 1-кезең. Ғылыми-ұжымдық монография. – Алматы, 2023. – Б. 307-315.

12. Күдеринова Қ.Б., Мамырбек Г.М. «Қазақ» газетіндегі жарнама мәтіндерінің құрылымы. // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. – 2023. – №3(144). – Б. 89-99.

13. Қазақ тілінің ұлттық корпусы. (n.d.). Qazcorpus.kz. [Электрондық ресурс]. Қолжетімді: https://qazcorpus.kz (қаралған күні: 20. 09. 2025).

14. Наисбаева А.Қ., Масалимова Ә.Р. Реклама как социально-коммуникативный феномен современной культуры. Вестник КазНУ. Серия философия. Серия культурология. Серия политология. – 2016. – № 4 (58). – C. 229-234.

15. Пиязбаева А.Б., Уракова-Йанч Л. Жарнама және ұлттық менталитет: стратегиялар мен тактикалардың қолданысы. Tiltanym. – 2024. №2. – Б. 77-88.

16. Солтанбекова Ғ.Ә. Қазақ жарнамалары: тілдік сипаты және олардың ықпал ету қызметі: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2001. – 29 б.

17. Увайсова М.М. Жарнама тілі: лингвопрагматикалық аспект: филол. ғылым. канд. … автореф. – Алматы, 2010. – 25 б.

18. Baker, P. Sociolinguistics and Corpus Linguistics. Edinburgh, 2010. 200 p.

19. Cook, G. The Discourse of Advertising (2nd ed.). Routledge, 2001.

20. Forchini, P. The Language of Popular Science and Advertising: A Corpus-based Study. European Journal of Language Studies, 2015.

21. Leech, G.N. English in Advertising: A Linguistic Study of Advertising in Great Britain. Longman, 1966.

22. McQuarrie, E.F., Mick, D.G. Figures of rhetoric in advertising language. Journal of Consumer Research. 1996. 22(4). P. 424-438.

23. Types of advertising. (n.d.). Marketch: Marketing Dictionary: Словарь маркетинговых терминов. [Электрондық ресурс]. Қолжетімді: https://www.marketch.ru/marketing_dictionary/marketing_terms_v/types_of_advertising/ (қаралған күні: 12.05.2023).