Қазақ тіліндегі жазбаша қателер типологиясы: корпус деректері мен когнитивтік интерпретация

Мақалада қазақ тіліндегі жазбаша мәтіндерде (шығарма, эссе, диктант және басқа жазба жұмыстарда) кездесетін тілдік қателер кешенді түрде талданады. Зерттеу корпустық тәсілге негізделіп, орфографиялық, пунктуациялық, грамматикалық, лексикалық, стильдік және техникалық сипаттағы 100-ден астам қатені қамтиды. Мақалада әртүрлі жастағы оқушылардың мәтіндерінде жиі кездесетін типтік жазбаша қателер талданған. Жұмыстың өзектілігі қазақ тіліндегі жазбаша қателерді жүйелі сипаттау және цифрлық түрде тіркеу қажеттілігімен айқындалады. Бұл бағытта арнайы Қателер корпусы қалыптастырылып, тілдік интерференция заңдылықтарын, тілдік сана ерекшеліктерін және жазба нормалардың динамикасын айқындауға мүмкіндік береді. Қателер корпусы тек тілдік ауытқуларды объективті сипаттауға ғана емес, олардың когнитивтік және психолингвистикалық себептерін түсіндіруге де жол ашады. Зерттеуде корпустық лингвистика мен когнитивтік модельдеу әдістері үйлестірілген кешенді тәсіл қолданылды. Нәтижелер орыс тілінің интерференциясы мен когнитивтік ақпарат өңдеу ерекшеліктерінен туындайтын орфографиялық, лексикалық, грамматикалық және пунктуациялық қателердің жиі кездесетінін көрсетті. Алынған деректер қазақ тілінің Қателер корпусын дамытуға, жазба тіл нормаларын жетілдіруге және оқыту әдістемесін жақсартуға негіз болады.

1. Алданова, А. М. Лингвистические маркеры гиперкоррекции в письменной речи // Вестник КазНПУ. – 2022. – №1(55). – С. 112-118.

2. Выготский, Л. С. Мышление и речь. – М.: Лабиринт, 1999. – 352 с.

3. Иргизова К. В., Сафонкина О. С. Корпус английского языка как средство анализа ошибок в письменной речи учащихся [Электронный ресурс] // Огарев-online. 2020. № 12. URL: http://journal.mrsu.ru/arts/korpus-anglijskogo-yazyka-kak-sredstvo-analizaoshibok-v-pismennoj-rechi-uchashhixsya (дата обращения: 30.07.2025).

4. Кондрашов, А. И. Корпусная лингвистика. – М.: Языки славянских культур, 2010. – 288 с.

5. Назарова Г. И. Дидактические и психолого-лингвистические факторы построения системы обучения письменной речи // Вестник Казанского государственного педагогического университета. – Казань, 2003. – № 01. – С. 108-112.

6. Уәли Н. Графика. Орфография. Орфоэпия. – Алматы, 2018. – 250 б.

7. Хабиева А.А., Мамырбек Г.М., Қасымова Ә.А. Қазіргі қазақ жазуындағы тілдікнормалардың кейбір мәселелері. Tiltanym, 2024. №3 (95). 129-139-бб.

8. Corder, S.P. The significance of learner's errors. IRAL: International Review of Applied Linguistics in Language Teaching, 5(4), 1967. – P.161-170. https://doi.org/10.1515/iral.1967.5.1-4.161

9. Granger, S. Error-tagged learner corpora and CALL. CALICO Journal 20(3), 2003. – P. 465-480. DOI:10.1558/cj.v20i3.465-480

10. Kellogg, R. T. The Psychology of Writing. – New York: Oxford University Press, 1994. – 328 p.

11. Krashen, S. Second Language Acquisition and Second Language Learning. 1982.

12. Langacker, R. W. (1987) Foundations of Cognitive Grammar. Vol. 1: Theoretical Prerequisites. – Stanford: Stanford University Press, 1987. – 540 p.

13. Levelt, W. J., Roelofs, A., & Meyer, A. S. A theory of lexical access in speech production. Behavioral and Brain Sciences, 22(1), 1999. P. 1–38. doi: 10.1017/S0140525X99001776.

14. Selinker, L. Interlanguage // International Review of Applied Linguistics in Language Teaching. – 1972. – Vol. 10(3). – P. 2090-231.

15. Tomasello, M. Constructing a Language: A Usage-Based Theory of Language Acquisition. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 2003. – 388 p.

16. Treiman, R., & Kessler, B. How Children Learn to Write Words. – Oxford: Oxford University Press, 2014. – 320 p.

17. Weinreich, U. Languages in Contact: Findings and Problems. – New York: Linguistic Circle of New York, 1953. – 148 p.