XVIII-XX ғасырлардағы қазақ сөздіктеріне енген лексикадағы тарихи сөздік қор құрамы

Қазақ лексикасы XVIII ғасырдың соңғы ширегінен бастап құрастырыла бастаған орысша-қазақша сөзтізбелерде, орысша-қазақша сөздіктерде, көптілді оқу құралдарында, екітілді және көптілді лұғаттарда, орысша-қазақша тілашарлар мен тілдескіштерде, жол бойы сөйлесу сөздіктерінде, қазақша-орысша сөздіктерде, бұлардан да басқа алуан түрлі лексикографиялық еңбектерде көрініс тауып келеді. XVIII-XX ғасырлардағы орысша-қазақша және қазақша-орысша сөздіктерде жарияланған қазақ тілінің материалдары осы зерттеудің басты нысаны болып табылады. Әрбір тіл атаулының ішкі тілдік заңдылықтардың және сыртқы экстралингвистикалық жағдаяттардың әсерінен өзгерістерге ұшырауы заңды құбылыс екендігі даусыз. Осыған орай, өткен ғасырларда жасалған сөздіктердегі қазақ лексикасының құрамы мен құрылымын қазіргі заманауи ғылым биігінен қарастырудың әлдеқайда маңызды әрі бағалы болары айқын. Зерттеудің басты мақсаты – қазақ тілі лексикасының лексика-семантикалық сипаттарын ашу, атап айтқанда жекелеген сөздердің құрылымдық және мағыналық ерекшеліктерін айқындау. Зерттемеде тілдік материалды жинақтау, сұрыптау, құрылымдық тұрғыдан жүйелеу, сондай-ақ, талдау жасаудың сипаттамалы және салыстырмалы тәсілдері қолданылады. Зерттеудің алынған нәтижелері мен қорытындылары қазақ тілінің тарихын, оның тарихи лексикологиясы мен лексикографиясын  зерттеу ісінде айтарлықтай теориялық үлес болып қосылады. Зерттеме сонымен бірге қазақ тілінің тарихын оқыту тәжірибесінде де пайдалы болмақ.

1. Бекчурин Мир-Салих. Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с кратким объяснением существующих в Оренбургском крае наречий башкир и киргизов и приложением к нему русско-персидско-татарских слов, разговоров и прописей. – Казань, 1859. – 128 с.

2. Бокин Т. Русско-киргизский словарь. – Верный, 1913. – 64 б.

3. Букин И. Русско-киргизский и киргизско-русский словарь. – Ташкент, 1883. – 363 с.

4. Даль В.И. Толковый словарь живого великорусского языка. – Москва: Издание Общества любителей российской словесности, учрежденного при Императорском Московском университете, 1863–1866.

5. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 12-том. – Алматы, 2011.

6. Қазақ тілінің аймақтық сөздігі / Құраст. Ғ. Қалиев, О. Нақысбеков, Ш. Сарыбаев, А. Үдербаев және т.б. – Алматы: Арыс баспасы, 2005. – 824 б.

7. Кононов А.Н. Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов (дооктябрьский период). – Москва: Наука, 1974.

8. Малбақов М. Қазақ сөздіктері. – Алматы, 1995. – 114 б.

9. Малбақұлы М. Қазақ лексикографиясының тарихы. – Алматы, 2025. – 320 б.

10. М.Е. Салтыков-Щедрин атындағы Мемлекеттік көпшілік кітапхананың (Санкт-Петербург) қолжазба бөлімі. 7-қор. Аделинг архиві, №17. Орысша-қазақша сөздік.

11. Нақысбеков О. Қазақ тілі говорларының оңтүстік тобы. – Алматы, 1982.

12. Старчевский А.В. Спутник русского человека в Средней Азии, заключающий в себе словари (написанные русскими буквами) языков: I. тюркского (джагатайского или узбекского) с особенностями наречий кашгарского, хивинского и туркменского; II. киргизского (казахского); III. татарского (казанского и оренбургского); IV. сартского (городского узбекского); V. таджикского (бухарского) с грамматическими очерками. – СПб., 1878.

13. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка: в 4 т. / Макс Фасмер; пер. с нем. и доп. чл.-корр. АН СССР О.Н. Трубачева; под ред. и с предисл. проф. Б.А. Ларина. – Изд. 2-е, стер. – Москва: Прогресс, 1986–1987.

14. Klaproth J. Sur la langue des Kirghiz // Journal asiatique. – Paris, t.7, 1825. – C. 321–344.

15. Wiktionary. Appendix: Swadesh lists: https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Swadesh_lists