Процессы казахизации в медицинской терминологической системе: кодификация наименований костей и суставов

Расширение и укрепление использования государственного языка в науке и профессиональных сферах является одним из приоритетных направлений языковой политики и национальной стратегии развития нашей страны. В этой связи адаптация отраслевой терминологии, в том числе медицинской терминологической системы к национальным языковым нормам приобретает особую актуальность в процессе повышения статуса казахского языка как языка науки. Исследование терминологической природы наименований костей и суставов позволяет определить, структурировать и систематизировать фундаментальный лексический пласт национальной медицинской терминологии. Наименования костей и суставов, являясь структурным ядром анатомической терминологии, формируют основу медицинских диагнозов, номенклатуры заболеваний и клинического дискурса. Их унификация, кодификация и лексикографическое описание на казахском языке рассматриваются как важный шаг к обеспечению полноценного функционирования государственного языка в системе медицинского образования, профессионального перевода и здравоохранения. Несмотря на принадлежность этих наименований к исконному словарному фонду казахского языка и их широкое употребление в этнолингвистическом и фразеологическом пространстве, в современных отраслевых словарях, учебниках и особенно в клиническом дискурсе они используются неравномерно. Костно-суставная лексика, сформированная в традиционной медицине, в системе национального мировоззрения и ценностных представлений казахского народа, имеет богатую историческую, языковую и культурную основу. Рассмотрение этих наименований как составной части национальной терминологической системы представляет собой важную научную и прикладную задачу. В статье рассматриваются лингвистические основы процесса казахизации медицинской терминологической системы. В качестве объекта исследования обоснована актуальность изучения наименований костей и суставов, анализируется степень их кодифицированности в казахском языке, модели терминообразования и текущее состояние их лексикографического описания.

1. АХЖ-11 өлім мен сырқаттанушылық статистикасы [Электронды ресурс]. – URL: https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/kk (Пайдаланылған күні: 23.08.2025) https://www.termincom.kz/articles/?id=75. (Пайдаланылған күні: 23.08.2025)

2. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы (қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты еңбектері). – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.

3. Бисенғали А.З., Исалиева А.А. Түркі тілдеріне ортақ терминологиялық қор қалыптастыру: ортақ терминжасам тәсілдері мен тетіктері. Tiltanym, 2025. No3 (99). 122-136-бб. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2025-3-122-136

4. Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б. Жалғас Х. Қазақ тілінде медицина терминдерінің сөздігі шығуы мүмкін [Электронды ресурс]. – URL: https://inbusiness.kz/kz/news/kazak-tilinde-medicina-terminderinin-sozdigi-shyguy-mumkin (Пайдаланылған күні: 23.08.2025)

5. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: «Атамұра», 2010. – 608 б.

6. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 1-15 томдар. / Құраст. А.Фазылжанова, Н.Оңғарбаева, Қ.Ғабитханұлы және т.б. – Алматы, 2011.

7. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. – Астана, 2002. – 784 б.

8. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі: 49 000 сөз. Қазақ ССР Ғылым акад. Тіл білімі институты. – Алматы: Қазақстан, 1988. – 400 б.

9. Қазақ тілінің ұлттық корпусы [Электронный ресурс]. – URL: https://qazcorpus.kz (Дата использования: 23.08.2025)

10. Қазақстан Республикасында травматологиялық және ортопедиялық көмек көрсетуді ұйымдастыру стандарты. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2023 жылғы 27 қазандағы №156 бұйрығы. [Электронды ресурс]. – URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2200026488 (Пайдаланылған күні: 23.08.2025)

11. Қазақстанда жастар арасында жиі кездесетін 6 ауру қандай? [Электронды ресурс]. – URL: https://abai.kz/post/201638 (Пайдаланылған күні: 23.08.2025)

12. Қазақстанда зейнеткерлер арасында жиі кездесетін 6 ауру қандай? [Электронды ресурс]. – URL: https://baq.kz/qazaqstanda-zeynetkerler-arasynda-zhii-kezdesetin-6-auru-qanday-200017733/ (Пайдаланылған күні: 23.08.2025)

13. Қалиұлы Ш. https://anatili. «Шипагерлік баянның» берері мол [Электронды ресурс]. – URL: kazgazeta.kz/news/57963?utm_source=chatgpt.com (Пайдаланылған күні: 23.08.2025)

14. Құрманбайұлы Ш. Қазіргі қазақ терминологиясының өзекті мәселелері. // Жинақта: «Терминологиялық хабаршы. No1 (56). – Астана, 2019. – Б. 90-94.

15. Медицина терминдерінің орысша-қазақша сөздігі. / М.Исамбаев, Ш.Сарсенова. – Алматы: Казахстан, 1982. – 406 б.

16. Орфографиялық сөздік. / Алтыншы басылым. Құраст.: Н.Уәли, Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова, Ж.Исаева, Н.Әміржанова, А.Әмірбекова. – Алматы: «Дәуір» баспасы, 2013. – 720 б.

17. Орысша-қазақша ветеринарлық сөздік. / Джанабеков К., Джанабекова Г.К. – Алматы, «Сөздік-Словарь», 2013. - 288 б.

18. Отарғалиева Ш. Медицина терминдері қалай аударылып жүр? [Электронды ресурс]. – URL: https://anatili.kazgazeta.kz/news/16624 (Пайдаланылған күні: 23.08.2025)

19. Русско-казахский терминологический словарь «Медицина» [Электронный ресурс]. – URL: https://1513.slovaronline.com (Дата использования: 23.08.2025)

20. Скелет // Википедия. [Электронный ресурс]. – URL: https://ru.wikipedia.org/wiki/Скелет (Дата использования: 23.08.2025)

21. Сот-медициналық сараптаманы ұйымдастыру және жүргізу тәртібі туралы нұсқаулық. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2010 жылғы 20 мамырдағы №368 Бұйрығы. [Электронды ресурс]. – URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V100006305_ (Пайдаланылған күні: 23.08.2025)

22. Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптануы (кодификациясы). – Астана: Елорда, 2001. – 230 б.

23. Травматологиялық және ортопедиялық көмек көрсететін медициналық ұйымдардың қызметі туралы қағида. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2011 жылғы 6 маусымдағы №352 Бұйрығы. [Электронды ресурс]. – URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1100007024 (Пайдаланылған күні: 23.08.2025)

24. Физиология терминдерінің түсіндірме сөздігі. / Несіпбаев Т. 2-басылым. – Алматы: «Агроуниверситет» баспасы, 2004. – 226 б.

25. Хасанғалиева Б. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі медицина (офтальмология) терминдерін когнитивтік-фреймдік зерттеу бағыты: Философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация (8D02304 – Филология). – Ақтөбе, 2025. – 147 б.

26. Цитология, гистология, эмбриология терминдерінің түсіндірме сөздігі. / Сапаров Қ.Ә., Базарбаева Ж.М., Абдуллаева Б.А. Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2012. – 454 б.

27. Akbarkhadjaeva, F. The nature of medical terminology. // Theoretical & Applied Science. 2020. No. 86. P. 432-434. https://doi.org/10.15863/tas.2020.06.86.80.

28. Chmielewski, P. Anatomical and medical terminology: new challenges and perspectives. // Medical Journal of Cell Biology. 2022. V. 10. P. 102-107. https://doi.org/10.2478/acb-2022-0016.

29. Derev`janchenko, N., Lytovska, O., Djurba, D., Leshchyna, I. Impact of medical terminology on patients' comprehension of healthcare. // Georgian Medical News. 2018. No. 284. P. 159-163.

30. Dorland’s illustrated medical dictionary. 33th ed. Philadelphia: Elsevier Saunders, 2020. 2144 p. https://doi.org/10.1001/jama.1988.03410190179046

31. Federative Committee on Anatomical Terminology [Electronic Resource]. – URL: https://ifaa.net/committees/anatomical-terminology-fipat/fipat-about/ (Date of use: 21.08.2025)

32. Sadigova, N., Aliyeva, S. Methods of terms formation in nuclear medicine. // Open Research Europe. 2025. V. 5. https://doi.org/10.12688/openreseurope.18941.1.

33. Stedman’s medical dictionary for the health professions and nursing. 5th ed. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2005. 1942 p. https://doi.org/10.7326/0003-4819-66-6-1305_1

34. Termincom.kz [Электронды ресурс]. – URL: www.termincom.kz (Пайдаланылған күні: 23.08.2025)