Арнайы дастарқан құрылымындағы вербалды және бейвербалды компоненттер: лингвистикалық аспект

Замануи гуманитарлық ғылым этностардың мәдениеті, менталитеті және әлеуметтік құрылымдары туралы дербес әрі мазмұнды ақпарат көзі ретіндегі бейвербалды коммуникация формаларына  барған сайын жиі жүгінуде. Осы зерттеу аясында қазақ гастикасын кешенді зерделеуге талпыныс жасалады. Гастика – ас ішу рәсімін және оның коммуникативтік, символдық, мәдени қызметтерін қарастыратын бейвербалды семиотиканың аз зерттелген, бірақ келешегі зор салаларының бірі. Зерттеудің мақсаты – мәдени кеңістік ретіндегі арнайы дастарқанның семиотикалық табиғатын анықтау, сол арқылы көрініс табатын қазақ халқының архетиптік бейнелері, этномәдени құндылықтары мен менталдық ұстанымдарын айқындау. Осы орайда арнайы жайылатын дастарқан (ас, той, мерекелік дастарқан және т.б.) негізінен мәдени жад құрылымы мен мәдени репрезентация механизмдері ретінде қарастырылады. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығы бейвербалды коммуникацияның зерттелу шеңберін кеңейту және лингвомәдени талдау нысаны ретіндегі гастрономиялық мәдениетті өзектендіруден көрінеді. Зерттеуде алғаш рет қазақ гастикасының ұғымдық аппаратын жүйелеп, оны таңбалық жүйе ретінде саралауға талпыныс жасалады. Зерттеу әдістемесі лингвостилистикалық талдау элементтеріне сүйенген семиотикалық және мәдениеттанушылық тәсілдерге негізделген. Эмпирикалық материал ретінде ас ішу рәсімдері мен олардың символдық мәні көрініс тапқан қазақ әдебиеті туындылары (М.Әуезов, О.Сәрсенбаев, Т.Әсемқұлов және т.б.) алынған. Зерттеу нәтижелері арнайы дастарқандардың құрылымдық және мазмұндық компоненттерін таңбалық жүйе ретінде сипаттауды, ұлттық тағамдардың символикасын бейнелеу және гастрономиялық кеңістікті этномәдени бірегейліктің элементі ретінде талдауды қамтиды. Зерттеудің негізгі нәтижелері таңбалық жүйе ретіндегі дастарханның құрылымдық және мағыналық компоненттерінің сипаттамасын, ұлттық тағамдар символикасының интерпретациясын, сондай-ақ этномәдени бірегейлік элемент ретіндегі гастрономиялық кеңістік талдауын қамтиды. Зерттеу қорытындылары қазақ мәдениетінде тұрақты түрде қызмет ететін ерекше бейвербалды тағам семиотикасының бар екендігі туралы гипотезаны растайды. Жұмыстың құндылығы этнолингвистика мен семиотика бағыты ретіндегі гастиканы одан әрі зерттеуге арналған теориялық негіздерді қалыптастыратындығынан көрінеді. Практикалық маңыздылығы алынған нәтижелерді лингвомәдениеттану, этнология, мәдениетаралық коммуникация курстарында, сондай-ақ материалдық 

1. Асемқұлов Т. Талтүс. – Алматы: Жалын, 2003. – 272 б.

2. Ауэзов М. Абай жолы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 496 б.

3. Барт Р.К мифологии современной гастрономии. В.Р. Барт, Избранные работы: Семиотика. Поэтика. – Москва: Прогресс, 1989. – С. 512–524.

4. Бейсембаева М.Т. Невербальная коммуникация в тюркском дискурсе: Этнолингвистический аспект. – Алматы: Қазақ университеті, 2019.

5. Ван Эстерик П. Пища и идентичность // Еда и культура: антология. / ред. К. Кунихан, П. Ван Эстерик. – Москва: Академический проект, 2013. – С. 201-220.

6. Гуревич П.С. Культурная антропология: Человек, знаки, символы. – Москва: Академический проект, 2014.

7. Жанабаева Г.К. Гастрономическая семиотика в современной казахской прозе // Язык и культура. 2022. – №4. – С. 95-101.

8. Катран Д. Казахские свадебные обычаи: краткий экскурс в прошлое и настоящее. Справочник государственного служащего, 2008. – №3. – С. 31-40.

9. Колшанский Г.В. Коммуникация и национально-культурная специфика. – Санкт-Петербург: РХГА, 2017.

10. Крейдлин Г.Е. Невербальная семиотика. – Москва: Новое литературное обозрение, 2002.

11. Кунихан К., Ван Эстерик П. Еда и культура: Антология (3-е изд.). – Москва: Академический проект, 2013.

12. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. – Санкт-Петербург: Типография Карла Крайя, 1832.

13. Оналбаева А.Т. Стратификация невербального общения в социокультурном контексте: дис. ... д-ра филол. наук. – Кокшетау, 2010.

14. Сарсенбаев О. Қызыл жалау. – Алматы: Жазушы, 1980. – 336 б.

15. Толыбеков С.Е. Общественно-экономический строй казахов в XVII-XIX веках. – Алматы: Казгосиздат, 1959.

16. Халилова К.Н. Гастрономическая культура как форма коммуникативного поведения. – Казань: Казанский университет, 2020.

17. Kadar, D.Z. Interaction Ritual: The Basics. In: Ritual and Language. Cambridge: Cambridge University Press; 2024. Pp. 13-36.

18. Naitili, N.W., Bustan, F., Akoli, M. An Analysis of Speech Event in Hel Keta Ritual Using Dell Hyme’s Speaking Concept in Dawan Community. Sparkle. Journal of Language, Education and Culture, 2024. No. 5 (1). Pp. 48-54.