Қазақстан жастарының сөйлеу этикетіндегі инвективті лексиканың рөлі

Бұл мақала қазіргі қоғамдағы Қазақстан жастарының тілдік қолданысындағы инвективті лексиканың рөліне арналған. Жұмыста инвективті лексиканың мәні мен мақсаттары, сондай-ақ оның мағыналық түрлері айқындалады. Соңғы үш жылда жарияланған рецензияланған лингвистикалық мақалалардағы инвективті лексиканың бағыты мен қызметіндегі өзгерістер талданады. Мақаланың мақсаты – инвективті лексиканың қазіргі қоғам тілдік дискурсындағы орнын айқындау. Бұл мақсатқа жету үшін зерттеу алдына келесі міндеттер қойылды: 1) 18-40 жас аралығындағы қазақ және орыс тілді аудитория арасында сауалнама жүргізу; 2) алынған деректер негізінде инвективті лексиканы қолданудың мақсаты мен қызметін анықтау; 3) инвективті лексиканы ұлттық бірегейлікті білдіретін жеке тілдік бірлік ретінде талдау. Зерттеу нәтижелері инвективті лексиканың көбінесе ашу, күйіну сияқты эмоцияларды білдіру үшін қолданылатынын көрсетті. Объективті емес сөздерді қолдану қазақтілді ортада әдетте қолайсыз құбылыс ретінде қабылданса, сауалнама нәтижелері орыстілді респонденттердің мұндай лексикаға анағұрлым төзімді екенін көрсетті. Бұл жағдай менталитет пен тәрбие ерекшеліктерімен түсіндіріледі. Сонымен қатар «ит», «шошқа», «мал» сөздеріне лингвистикалық және мәдени талдау жүргізілді (ағылшын тілінде –  “dog”, “pig”, “cattle”). Зерттеу белгілі бір тілдік бірліктердің бір тілде бірнеше мағынаға ие бола алатынын, алайда басқа тілдерде міндетті түрде жағымсыз коннотация тудырмайтынын анықтады. 

1. Банман П.П. Инвективная лексика как маркер дисгармонизации общения в оппозиции «свои–чужие». // Филологические науки. Вопросы теории и практики. – 2013. – № 8(26). – В 2-х ч. Ч. II. – С. 32-37.

2. Бахтиярова Г.Р., Мейірханова А.А., Сагадатов Р.Т. Абай Құнанбайұлы шығармалары арқылы студент жастардың қарым-қатынас мәдениетін тәрбиелеу. // Педагогические науки. – 2023. – №4 (71).

3. Беляева И.В. Конфликты в медиасреде: причины, динамика и способы предупреждения. // Медиаскоп. – 2017. – № 2.

4. Брусенская Л.А. Конфликтологическая компетентность как элемент профессиональной подготовки. // Педагогическое образование и наука. – 2016. – № 4. – С. 112-116.

5. Бурдина Е.С. Влияние ненормативной лексики на интеллектуальное и психическое развитие детей. // Скиф. – 2023. – №8 (84). – С. 22-26.

6. Ермакова О.П. Языковая агрессия в современной коммуникации. – Москва: Наука, 2001.

7. Жельвис В.И. Матерятся все?! ... Роль брани в истории мировой цивилизации. – Москва: Издательство АСТ, 2022. – 251 с.

8. Киров Е.В. Гендерная поляризация русскоязычного звучащего дискурса. – Режим доступа: URL: www.gramota.ru/biblio/magazines/gramota/28_413 (дата обращения: 18.09.2016).

9. Клайберг Ю.А. Психология девиантного поведения: учебное пособие для вузов. – Москва: ТТЦ «Сфера», при участии «Юрайт-М», 2001.

10. Кулумбегова Л.В. Ценностные ориентации личности как фактор конфликтного поведения. // Вестник Адыгейского государственного университета. Серия 3: Педагогика и психология. – 2014. – № 4. – С. 125-132.

11. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. / Құраст.: М. Малбақов, Қ. Есенова, Б. Хинаят және т.б. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2011.

12. Мамаева Г.Б. Ерлер мен әйелдердің сөз қолдануындағы ерекшеліктер (гендерлік зерттеулер): филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 2003. – 150 б.

13. Мандрикова Г.М. Инвективная лексика в студенческой речи. // Актуальные проблемы германистики, романистики и русистики. – 2011. – №1. – С. 208-216.

14. Мешкова И.В., Завьялова Л.П. Отношение современной молодёжи к ненормативной лексике в контексте воспитания подрастающего поколения. // Мир науки. Педагогика и психология. – 2021. – № 4. – Т. 9.

15. Михайлин В.Ю. Русская бранная лексика как социокультурный феномен. – Москва: Ладомир, 1997.

16. Момынова Б.Қ. Қазақ тіліндегі қоғамдық саяси лексика: әлеуметтік-бағалауыштық сөзжасам. – Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 139 б.

17. Панов Ю.А. Влияние социально-экономических процессов на экспансию сниженной лексики в современном русском языке. // Языковая структура и социальная среда. – Воронеж, 2000. – Режим доступа: http://tpl1999.narod.ru/WebStud1/SbornikSt1-1.htm#_Toc483136408

18. Пацеба О.В. Речевая агрессия в массовой коммуникации. – Киев: Наукова Думка, 2009.

19. Ратбекова А.Т. Тіл қақтығыстары – лингвокриминалистиканың зерттеу пәні. // СДУ Хабаршысы. – 2020. – №1 (52). – Б. 11-23.

20. Румянцева М.А. Инвективная лексика в политическом пространстве как показатель толерантности современного общества. // Проблемы и перспективы развития науки в России и мире. – Уфа: Аэтерна, 2021. – 246 с.

21. Саржина О.В. Оскорбление словом (инвектива) как агрессивный дискурс. // Юрислингвистика. – 2007. – №8. Седов К.Ф. Дискурс и личность. – Москва: Лабиринт, 2003.

22. Тоқтарова А.Б. Қазақ тілді бейәдеп сөздер классификациясы және машиналық оқыту әдісін оларды анықтауға бейімдеу. // Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. – 2023. – № 2(82). – Б. 289-297.

23. Турабаева Л. Сөз қолдану мәдениеті және тіл тазалығы. // Тілтаным. – 2019. – №4. – Б. 27-32.

24. Түреханова Р.А., Анесова У.Г. Қазіргі қазақ қоғамындағы ер-жігіттің рөлі мен бейнесі. // Хабаршы. Филология сериясы. – 2021. – № 2(182). – Б. 74-85.

25. Чернобровкина Е.П., Суворовцева Р.С. Речевая агрессия в молодёжной субкультуре: защита или нападение? // Вестник Иркутского государственного лингвистического университета. – 2011. – № 2. – С. 104-110.