Түркі тілдеріндегі гидронимдердің қалыптасуының ландшафттық негіздері

Мақалада түркі тілдеріндегі (қазақ және башқұрт тілдері) гидронимдік атаулардың қалыптасуындағы ландшафттық негіздер кешенді түрде қарастырылады. Түркі халықтары мекен еткен кеңістіктің физика-географиялық ерекшеліктері (жер бедері, климаттық жағдай, гидрологиялық жүйе, экожүйелік сипат) су нысандарына берілген атаулардың семантикалық құрылымы мен уәждік механизмдеріне тікелей ықпал еткені айқындалады. Осы тұрғыда өзен, көл, бұлақ, теңіз, қайнар, бастау тәрізді гидронимдердің лексика-семантикалық табиғаты, морфологиялық модельдері және атау беру принциптері талданады және гидронимдер құрамында сақталған көне түркілік географиялық терминдер мен табиғи-кеңістіктік концептілердің қызметі айқындалып, олардың тарихи-салыстырмалы және этимологиялық негіздері сараланады. Түркі тілдері арасындағы ортақ гидронимдік модельдер мен аймақтық вариативтіліктің арақатынасы анықталып, ұқсастықтар мен айырмашылықтардың тілдік және экстралингвистикалық факторлармен байланысы көрсетіледі. Сонымен қатар гидронимдердің қалыптасуында ландшафттық доминанттардың (су ағысының сипаты, түсі, тереңдігі, дәмдік қасиеті, маусымдық өзгерісі, қоршаған рельеф) уәждік белгілер ретінде көрініс табуы талданады. Су атауларында халықтың дәстүрлі дүниетанымы, шаруашылық-мәдени тәжірибесі, мифологиялық танымы мен сакралды түсініктері бейнеленетіні негізделеді. Осы арқылы гидронимдер тек географиялық идентификатор ғана емес, тарихи-мәдени ақпаратты кодтаушы ономастикалық бірлік ретінде сипатталады. Мақалада гидронимдік жүйенің ономастикалық кеңістіктегі орны, оның этномәдени мазмұны мен тарихи жадыны сақтаудағы рөлі айқындалып, түркі тілдеріндегі су атауларының ландшафтпен сабақтастығы когнитивтік және семиотикалық аспектіде талданады. Зерттеу нәтижелері түркі ономастикасы, тарихи лексикология және этнолингвистика салаларындағы ғылыми ізденістерге теориялық және әдіснамалық тұрғыдан үлес қосады.

1. Агеева Р.А. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. – Москва: Наука, 1989. – 256 с.

2. Бондалетов Б.Д. Русская ономастика. – Москва: Просвещение, 1983.

3. Гарипова Ф.Г. Исследования по гидроними Татарстана. – Москва: Наука, 1991. – 293 с.

4. Гейбуллаев Г.А. Топонимия Азербайджана (историко-этнографическое исследование). – Баку: Акад. наук Азерб. ССР, Сектор археологии и этнографии, 1986. – 198 с.

5. Жанұзақ Т. Жер-су атаулары (этимологиялық анықтамалық). – Алматы: Өнер, 2011. – 496 б.

6. Жанұзақ Т. Қазақ ономастикасы. 1-бөлім. – Алматы: Арыс, 2019. – 357 б.

7. Жер-су атауларының анықтамалығы. – Алматы: Арыс, 2009. – 568 б.

8. Камолиддин Ш.С. Древнетюркская топонимия Средней Азии. /Отв. ред. М. Исхоков. – Ташкент: Шарк, 2006.

9. – 192 с. Краткий энциклопедический словарь исторических топонимов Казахстана. / сост. И.В. Ерофеева. – Алматы: ТОО «WorkLine», 2014. – 528 с.

10. Курманова Т.В., Машинбаева Г.А., Азнабакиева М.А. Елтану: шетел азаматтарына арналған оқу құралы. Оқу құралы (A1-A2 деңгей). – Алматы: Қазақ университеті, 2018.

11. Мадиева Г.Б., Супрун В.И. Теоретические основы ономастики. Учебное пособие, 2-е издание, дополненное и перераб. – Алматы: Қазақ университеті, 2016.

12. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. – Москва: Мысль, 1984. – 653 с.

13. Мурзаев Э.М Тюркские географические названия. – Москва: Вост. лит. РАН, 1996. – 254 с.

14. Наханова Л.А. Историко-семантическая интерпретация топонимов в Орхоно-Енисейских памятниках: дис. ... PhD. – Астана, 2014. – 185 с.

15. Озкан С.Х. XVI ғасырдың жазбалары бойынша Алания топонимдерін зерттеу // Халықаралық әлеуметтік ғылымдар журналы. – 5 шығарылым, 3 баспа. – Москва, 2012.

16. Подольская Н.В. Словарь русской ономастической терминологии. – Москва: Наука, 1988. – 192 с.

17. Поспелов Е.М. Географические названия мира: Топонимический словарь. – Москва: Русские словари, 1998.

18. Русско-башкирский словарь водных объектов Республики Башкортостан. /сост. Ф.Г. Хисамитдинова, Р.3. Шакуров, З.А. Сиразитдинов [и др.]. – Уфа: Китап, 2005. – 256 с.

19. Рысберген Қ.К. Ұлттық ономастиканың лингвокогнитивтік негіздері. – Алматы: Дайк-Пресс. 2011. – 328 б.

20. Сейдахматов К Кыргыз тилинин кыскача этимологиялык сөздүгү. – Фрунзе: Илим, 1988. – 332 б.

21. Словарь топонимов Башкирской АССР. – Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980. – 200 с.

22. Суперанская А.В. Теория и методика ономастических исследовании. – Москва: Наука, 1986. – 366 с.

23. Суперанская А.В. Словарь географических названии. – Москва: АСТ- Пресс Книга, 2013. – 208 с.

24. Топонимика Казахстана. Энциклопедический справочник. – Алматы: ТОО «Аруна Ltd», 2010. – 816 с.

25. Тюркская ономастика. – Алма-ата: Наука, 1984. – 248 с.

26. Хисамитдинова Ф.Г. Географические названия Башкортостана. – Уфа: Гилем, 2006. – 132 с.

27. Karadeniz Uluslararasi Bilimsel Dergi. Volume: 46, Summer-2020, Pp. 123-134. https://doi.org/10.17498/kdeniz.701681.