Шәкәрім шығармаларындағы «өлім» семалы паремиялардың лексика-семантикалық өрісі

Мақалада Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармаларындағы «өлім» семалы паремиялардың  лексика семантикалық өрісі талданады. Зерттеудің мақсаты – «өлім» концептісінің мағыналық ерекшеліктерін Ш.Құдайбердіұлы туындыларындағы мақал-мәтелдер негізінде талдау. Зерттеуде лингвомәдениеттану аясында тіл мен мәдениеттің байланысын анықтауға, концепт ұғымын, оның құрылымы мен зерттеу әдісін, «өлім» семалы паремиялардың лексика-семантикалық өрісін анықтауға талпыныс жасалды. Зерттеудің ғылыми-әдіснамалық негізіне когнитивті лингвистика, психолингвистика бойынша жазылған зерттеулердегі ғылыми тұжырымдар басшылыққа алынды. Шәкәрім Құдайбердіұлы өлеңдерінен жинақталған тілдік деректер, түрлі сөздік мақалалар зерттеу материалы ретінде қарастырылды. Ғылыми зерттеудің жаңалығы Ш.Құдайбердіұлы шығармаларының паремиологиялық кеңістігіндегі «өлім» концептісінің лексика-семантикалық өрісіне тілдік және лингвомәдени талдау арқылы кешенді сипаттама берумен анықталады. Зерттеу нәтижелерінің теориялық құндылығы ақын өлеңдеріндегі дүние бейнесінің «өлім» концептісі арқылы өзектелуінің анықталуымен және зерттеу барысында алынған нәтижелердің когнитивті лингвистика мен лингвомәдениеттану саласындағы алдағы зерттеулерге негіз болуымен сипатталады. Зерттеуде сөздік анықтамаларда ұсынылған концептілік өріс, оның фразеологиялық бірліктер мен мақал-мәтелдерде берілуі және ақын өлеңдеріндегі «өлім» семалы паремиялардың лексика семантикалық өрісі талданды.

1. Бабалар сөзі. Жүз томдық. Т.66: Қазақ мақал-мәтелдері. – Астана: «Фолиант», 2010. – 350 б.

2. Баласағұн Ж. Құтты білік. – Алматы: «BRK Press», 2019. – 580 б.

3. Динаева Б. Қазақ мақал-мәтелдерінің прагма-когнитивтік аспектісі: Монография. – Астана, 2013. – 160 б.

4. Диуани хикмет. – Алматы: «Нұрлы әлем», 2010. – 296 б.

5. Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана. – Алматы: Ғылым, 1998. – 140 б.

6. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті (салыстырмалы-салғастырмалы лингвомәдени сараптама): Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. – Алматы, 2004

7. Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. – Алматы: Атамұра, 2013. – 384 б.

8. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Т.:12 / Құраст.: Ж.Манкеева, С.Бизақов, Ә.Жүнісбек. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2009. – 752 б.

9. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия / Бас ред. Б.Аяған. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2003. – 720 б.

10. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Кеңесбаев І.К. – Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1977. – 712 б.

11. Қоңдыбай С. Арғықазақ мифологиясы. – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. – 512 б.

12. Құдайбердіұлы Шаһкәрім шығармаларының үш томдық жинағы. Т.1: Қажыма, ойым, қажыма. – Алматы: Абай клубы, 2008. – 408 б.

13. Манкеева Ж. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: «Абзал-ай» баспасы, 2014. – 640 б.

14. Маслова В.А. Введение в когнитивную лингвистику: учеб.пособие. – М.: Флинта: Наука, 2007. – 296 с.

15. Нұрдәулетова Б.И. Когнитивтік лингвистика. Оқулық. – Алматы: ҚР ЖОО қауымдастығы, 2011. – 312 б.

16. Фрумкина Р.М. Психолингвистика: учеб. пособие для студ. выш. учеб. заведений. – М.: Издательский центр «Академия», 2007. – 320 с.

17. Шаңбай Т. Ұғым мәдениеті (Шәкәрім шығармашылығы аясында). – Алматы: Раритет, 2009. – 352 б.

18. Naumovska O. Concept of «death» in Ukrainian fairy tales // Bibliotekarz Podlaski, №4. – 2020. – pp. 69-86. https://doi.org/10.36770/bp.546

19. Vilarroig-Martín J. Antropología del hombre mortal y morituro. A propósito de la muerte en Julián Marías. // Pensamiento. Revista De Investigación E Información Filosófica. №291, 2020. – pp. 1173-1183. https://doi.org/10.14422/pen.v76.i291.y2020.018