Қытай тіліндегі «есік» (门) этномәдени концептісі мен қазақ тіліндегі «шаңырақ» этномәдени концептісінің лингвомәдени ерекшеліктері

Тіл – халықтың мәдениеті мен дүниетанымын бейнелейтін маңызды құралдардың бірі. Әр халықтың ұлттық танымы мен өмір салты тілдегі концептілер арқылы көрініс табады. Қытай мәдениетінде «үй» концептісінің негізгі бір бөлігі – «есік» (门) ұғымы тек материалдық нысан ғана емес, рухани және мәдени мәнге ие символ ретінде қарастырылады. Ал қазақ мәдениетінде «шаңырақ» ұғымы отбасы, бірлік және өмір жалғастығының белгісі ретінде ерекше мағынаға ие. Мақаланың мақсаты – қытай тіліндегі «есік» (门) концептісінің қытай халқы мәдениеті мен салт-дәстүріндегі маңызын олардың тұрмыс-тіршілігі, өмір сүрген ортасы, наным-сенімі мен дүниетанымы негізінде этномәдени аспектіде талдау және оны қазақ тіліндегі «шаңырақ» концептісімен салғастыра қарастыру. «Есік» (门) концептісі – қытай халқы үшін материалдық болмыс қана емес, рухани өркениеттің тасымалдаушысы. Феодалдық этикет жүйесінің бір бөлігі ретінде есіктің өзіндік қытай дәстүріне тән мәдени ерекшеліктері бар. Қытай танымында есіктер иерархиялық және мәдени символизмге бай. Қытай тіліндегі «есік»      (门) концептісінің тілдік таңбасын этномәдени қырынан қарастыру қытай халқының мәдениеті мен дүниетанымын тануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар қазақ тіліндегі «шаңырақ» концептісінің этномәдени негізіне үңіле отырып, оны салғастыра зерттеу арқылы екі халықтың мәдени ерекшеліктеріндегі айырмашылықтары мен ұқсастықтарын анықтау зерттеу жұмысымыздың маңыздылығын құрайды. Зерттеу нәтижелері қытай халқының ежелден отырықшы өмір салтын ұстануына байланысты үй кеңістігі қауіпсіздік пен қорғаныс ұғымымен тығыз байланысты қалыптасқанын көрсетеді. Осыған байланысты «есік» сыртқы әлеммен байланыс орнататын негізгі өткел ретінде ерекше мәдени мәнге ие болған. Қытай мәдениетінде есік иерархиялық жүйемен, дәстүрлі этикет нормаларымен және түрлі ырым-салттармен тығыз байланысты символ болып табылады. Ал қазақ халқының көшпелі өмір салтына байланысты киіз үй құрылымындағы «шаңырақ» отбасының бірлігі мен өмірдің жалғастығын білдіретін маңызды мәдени белгі ретінде қалыптасқан. Зерттеу нәтижелері қытай және қазақ халықтарының дүниетанымындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды айқындауға негіз болады. Алынған ғылыми тұжырымдар тіл мамандарын даярлау, аудармашыларды оқыту, сондай-ақ магистранттар мен докторанттардың зерттеу жұмыстарында қолданылуы мүмкін.

1. Исаева Г.С. «Шаңырақ» этномәдени концептісінің когнитивтік моделі // Известия НАН РК 2009. – №4. Ислам А. Ұлттық мәдениет контекстіндегі дүниенің тілдік суреті (салыстырмалы-салғастырмалы лингвомәдени сараптама): филол. ғыл. д-ры дис., 10.02.02. – Алматы, 2004. – 340 б.

2. Каракузова Ж.К., Хасанов М.Ш. Космос казахской культуры. – Алматы: Евразия, 1993. – 82 c.

3. Карасик В.И. Культурные доминанты в языке // Языковая личность: культурные концепты. – Волгоград- Архангельск, 1996. – 331 с.

4. Кеңесбаев І. Фразеологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007.

5. Темиргазина З., Рахимжанов К., Акошева М. Семиотика семьи в казахских свадебных тостах с точки зрения межкультурной коммуникции // Метафора и социальный мир. – Том 12. – Вып. 2. – Октябрь 2022. – С. 270-291.

6. Турсынали Ж., Джельдыбаева Р.Б. / Қазіргі қытай тіліндегі көптік мағынаны білдіретін “们” жұрнағының морфологиялық көрсеткіш ретінде қалыптасуының тарихи-этномәдени танымдық негізі // Абылай хан атындағы ҚазХҚ және ӘТУ Хабаршысы. Филология сериясы. – Алматы: Полилингва, 2022.

7. Aosiwuerde, Xi Renlong zhu, Xu Yongquan yi. (奥斯伍尔德·喜仁龙著,许永全译.) 《北京的城墙和城门》北京:北京燕山出版社, 1985. P. 1.

8. Ban, Gu (班固撰), 颜师古注. 《汉书》北京:中华书局出版社 1983, P. 78.

9. Chen, Yuan (陈原 )《语言与社会生活——社会语言学札记》.北京:三联书店 1980. P. 1 https://xueshu.baidu.com/usercenter/paper/show?paperid=bcb9b842494080665ea6bcdb6e45df2b&site=xueshuse

10. Lips (利普斯).《事物的起源》[M]. 汪宁生 译. 兰州: 敦煌文艺出版社, 2000. Pp. 1–2.

11. Shen, Zhuoya (沈卓亚) 《中国门文化特性的系统研究》.江南大学 2008, P. 67.

12. Tang, Gang (唐刚). 《中国传统门文化》[硕士学位论文]. 浅析“门”的隐含意义. 《四川师范大学学报》(社会科学版), 2008, 12(增刊): Pp. 82–84.

13. Wu, Yucheng (吴裕成.) 《中国的门文化》. 天津: 天津人民出版社, 2004. P. 272.

14. Yegizbayeva, M.A., Meirmanova, G.A. (2019) / The yurt and world view features of the Kazakhs. Farabi Journal of Social Sciences, 3(3), Pp. 24-28. Retrieved from https://jhumansoc-sc.kaznu.kz/index.php/1eurasian/article/view/349Sciences.