Қазақ тіліндегі соматикалық концептілер: тәндік таным және мәдени концептуалдану

Зерттеу жұмысы қазіргі когнитивтік лингвистиканың белсенді дамып келе жатқан бағыттарының бірі – тәндік таным (embodied cognition) теориясы аясында қазақ тіліндегі соматикалық концептілерге салыстырмалы-когнитивтік талдауды ұсынады. Теорияның ХХ ғасыр басындағы америкалық прагматизмдегі (У. Джеймс, Дж. Дьюи) тамыры мен Дж. Лакофф пен М. Джонсонның жүйелі тұжырымдамасы толыққанды талдау аппараты ретінде емес, қысқаша теориялық-тарихи негіз ретінде сипатталады. Зерттеудің басты мақсаты – Лакофф пен Джонсонның «тән мен ақыл бірлігі» тұжырымдамасының қазақ тіліндегі соматикалық метафоралар арқылы қалай көрініс табатынын анықтау және бұл материалдың негізінен WEIRD (Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic) тілдік деректеріне сүйенген бейнелік-схемалық модельдердің мәдениетаралық валидтілігі туралы не аңғартатынын саралау болып табылады. Ағылшын және қазақ тілдеріне қатысты лексикографиялық және корпустық дереккөздер негізінде зерттеуде концептуалдық метафора талдауы, салыстырмалы-мәдениетаралық әдіс және авторлық үш кезеңді когнитивтік карталау рәсімі қолданылып, қол, жүрек/бауыр, іш, арқа, бас, аяқ және көз концептілері бойынша соматикалық қолданыстар салыстырылды. Салыстырмалы талдау екі тілде де ортақ бейнелік схемалардың (CONTAINER, PATH, BALANCE, INSTRUMENT) бар екенін, алайда бұл схемалардың мәдени толығуында елеулі айырмашылықтар байқалатынын көрсетті: қазақ материалында туыстық, әлеуметтік жауапкершілік және этикалық бағалауға бағдарлану салыстырмалы түрде күштірек көрінеді. Бұл нәтижелер тән танымы зерттеулерінің эмпирикалық базасын ағылшын тілінен тыс материалдармен байытады. Сонымен бірге олар қазақ тіліне бағытталған, мәдени ерекшеліктерді ескеретін табиғи тілді өңдеу әдістеріне лингвистикалық негіз қалайды.

1. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1977. – 712 б.

2. Қайдар Ә. Қазақтар: ана тілі әлемінде: этнолингвистикалық сөздік. – 1-3 томдар. – Алматы, 2009-2013.

3. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдер сөздігі. – Алматы: Елтаным, 2010. – 252 б.

4. Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Ел-шежіре, 2014. – 296 б.

5. Barsalou, L.W. Grounded cognition. Annual Review of Psychology. 2008. Vol. 59. Pp. 617-645.

6. Barsalou, L.W. Ad hoc categories. The Cognitive Neurosciences. 4th ed. 2010. Pp. 1-10.

7. Bergen, B.K. Louder than words: The new science of how the mind makes meaning. New York: Basic Books, 2012.

8. Clark, A. Supersizing the mind: Embodiment, action, and cognitive extension. Oxford: Oxford University Press, 2008.

9. Dewey, J. Experience and nature. Chicago: Open Court Publishing, 1925.

10. Di Paolo, E.A., Rohde, M., De Jaegher, H. Horizons for the enactive mind: Values, social interaction, and play. New Ideas in Psychology. 2010. Vol. 28. No.1. Pp. 33-47.

11. Gallagher, S. How the body shapes the mind. Oxford: Oxford University Press, 2005.

12. Gibbs, R.W. Embodiment and cognitive science. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.

13. Harnad, S. The symbol grounding problem. Physica D: Nonlinear Phenomena. 1990. Vol. 42. No.1-3. Pp. 335-346.

14. Henrich, J., Heine, S.J., Norenzayan, A. The weirdest people in the world? Behavioral and Brain Sciences. 2010. Vol. 33. No.2-3. Pp. 61-83.

15. James, W. Pragmatism: A new name for some old ways of thinking. New York: Longmans, Green, and Co., 1907.

16. Johnson, M. The body in the mind: The bodily basis of meaning, imagination, and reason. Chicago: University of Chicago Press, 1987.

17. Kövecses, Z. Metaphor in culture: Universality and variation. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.

18. Lakoff, G. Women, fire, and dangerous things: What categories reveal about the mind. Chicago: University of Chicago Press, 1987. 631 p.

19. Lakoff, G., Johnson, M. Metaphors we live by. Chicago: University of Chicago Press, 1980. 256 p.

20. Levinson, S.C. Space in language and cognition: Explorations in cognitive diversity. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.

21. Markus, H.R., Kitayama, S. Culture and the self: Implications for cognition, emotion, and motivation. Psychological Review. 1991. Vol. 98. No.2. Pp. 224-253.

22. Noë, A. Action in perception. Cambridge, MA: MIT Press, 2004. Núñez, R.E., Sweetser, E. With the future behind them: Convergent evidence from Aymara language and gesture in

23. the crosslinguistic comparison of spatial construals of time. Cognitive Science. 2006. Vol. 30. No.3. Pp. 401-450.

24. Sharifian, F. Cultural linguistics: Cultural conceptualisations and language. Amsterdam: John Benjamins, 2017.

25. Wierzbicka, A. Emotions across languages and cultures: Diversity and universals. Cambridge: Cambridge University Press, 1999.