Ағылшын тіліндегі can модаль етістігінің семантикалық сипаты

Адамдар арасындағы тиімді қарым-қатынас тек ақпарат алмасумен шектелмейді, сонымен бірге сөйлеушінің айтылған ойға деген көзқарасын жеткізуді де қамтиды. Осы тұрғыдан алғанда, модальділік категориясы сөйлеудің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Ағылшын тілінде модальділік категориясының түрлі реңін білдіретін модальді етістіктердің бірі – can. Аталған модальді етістік баланың ең алғаш меңгеріп, қолданатын модаль етістіктердің бірі болып саналғанымен, ол функционалдық мүмкіндігі кең әрі көпмағыналы күрделі модаль етістігі. Can модаль етістігінің көпмағыналылығы теориялық тұрғыдан зерттелгенімен, оның семантикалық құрылымы әлі де толық айқындалмаған. Зерттеулердің басым көпшілігінде сan етістігінің семантикасы ағылшын тіліндегі басқа модаль етістіктермен бірге қарастырылып, олар біртұтас категория ретінде талданады. Мақала can модаль етістігінің білдіретін мағыналары мен атқаратын қызметтерін анықтап, түсіндіруді мақсат етеді. Зерттеу көркем әдебиеттен алынған сөйленімдерге сипаттау және сандық талдау жүргізу арқылы жасалды. Талдау нәтижелері аталған модаль етістігінің модальділіктің кең ауқымды түрлерін қамтитынын көрсетті. Олардың қатарына ішкі мүмкіндік модальділігі, сыртқы мүмкіндік модальділігі, деонтикалық модальділік және эпистемикалық модальділік жатады. Зерттеу нәтижелері бойынша can модаль етістігінің ең жиі қолданылатын қызметі – субъектінің ішкі мүмкіндігін білдіру болса, ал деонтикалық мағынадағы қолданысы өте сирек кездеседі. Сонымен қатар зерттеу нәтижелері can модальді етістігінің әртүрлі модальдік мағыналарын ажыратуда, сондай-ақ оның қызметін анықтауда контекст пен лингвистикалық мәнмәтіннің (cotext) шешуші рөл атқаратынын көрсетеді.

1. Bybee, J. (1995) The Semantic Development of Past Tense Modals in English in Bybee J. and Fleischman S. Modality in grammar and discourse. USA: Jon Benjamins Publishing company. Pp. 503-518. (in English)

2. Bybee, J. (2010) Language, usage and cognition. Cambridge: Cambridge University Press. 262 p. (in English)

3. Coates, J. (1983) The Semantics of the Modal Auxiliaries. London & Canberra: Croom Helm, 255 p. (in English)

4. Collins, P. (2007) Can/could and may/might in British, American and Australian English: a corpus-based account. World Englishes. No.4. Pp. 474-491. (in English)

5. Groefsema, M. (1995) Can, may, must and should: A Relevance theoretic account. Journal of Linguistics. No.31. Pp. 53-79. (in English)

6. Janney, R.W. (2002) Cotext as context: Vague answers in court. Language & Communication. No.22(4). Pp. 457-475. https://doi.org/10.1016/S0271-5309(02)00020-4 (in English)

7. Joos, M. (1964) The English verb: form and meanings. Madison: University of Wisconsin Press. 251p. (in English)

8. Klinge, A. (1993) The English modal auxiliaries: From lexical semantics to utterance interpretation. Journal of Linguistics. No.29(2). Pp. 315-357. (in English)

9. Leclercq, B. (2022) From modals to modal constructions: an n-gram analysis of can, could and be able to. Constructions and Frames. No.14(2). Pp. 226-261. https://doi.org/10.1075/cf.21001.lec] (in English)

10. Nathaniel, I., Qingxia, G., Shane, S. (2026) An Efficient Communication Analysis of Modal Typology. Open Mind. No.10. Pp. 1-28. doi: https://doi.org/10.1162/OPMI.a.313 (in English)

11. Palmer, F.R. (1990) Modality and the English modals. London and New York: Longman. 220 p. (in English)

12. Perkins, M.R. (1983) Modal Expressions in English. London: Frances Printer. 115 p. (in English)

13. Van Der Auwera, J. and Plugian, V.A. (1998) Modality's semantic map. Linguistic Typology. No.2. Pp. 79-124. (in English)

14. Van Dijk, T.A. (1972) Some aspects of text grammars: A study in theoretical linguistics and poetics. The Hague: Mouton, 377 p. (in English)

15. Walton Alan, L. (1991) The semantics and pragmatics of CAN. Linguistische Berichte. No.135. Pp. 325-345 (in English)