Preview

TILTANYM

Кеңейтілген іздеу

LINGUOCULTURAL CHARACTERISTICS OF COMMON WORLD COGNITIVE MODELS IN KAZAKH AND TURKISH PROVERBS

Толық мәтін:

Аңдатпа

This article examines the linguocultural nature of common cognitive models in Kazakh and Turkish paremias. Paremias, which play an important role in the history of humankind, are studied as cultural-linguistic units that express national identities. Linguistic data confirm that in the Kazakh and Turkish paremiological fund, kinship names, zoonyms, somatisms, and plant and geographical names are actively used as figurative components of proverbs and sayings. In addition to the national markers used in proverbs and realities reflecting the worldview of the nation, the national specificity of similar situations that provoke unique situations is analyzed. Emphasis is placed on the extralinguistic and linguistic universal properties of proverbs, which are similar in form and content in the Kazakh and Turkish languages. The authors were able to rationally demonstrate the national and cultural features of the Turkish mentality by analyzing proverbs that include the most common lexemes insan, kişi, and adam (man). A comparison of the proverbs of the two nations reveals that, firstly, they are rooted in a shared Turkic cultural heritage; secondly, they reflect the distinctive features of national worldviews shaped by different historical and civilizational contexts. Although many proverbs convey similar values and ideas, their imagery and symbolic expressions are often tied to different national realities. The proverbs examined in this study indicate the cognitive and cultural codes of both nations, preserving their historical memories, spiritual values, and unique worldview.

Автор туралы

Бекзат Динаева
Astana IT University
Қазақстан
Astana IT University Жалпы білім беру пәндері департаментінің қауымдастырылған профессоры, филология ғылымдарының кандидаты


Әдебиет тізімі

1. Aksoy, Ö.A. (2022). Atasözleri Sözlüğü. – İstаnbul: İnkılap Kitabevi. - 324 s. (түрік тілінде).

2. Ализаде, З.А. (1981). Азербайджанские пословицы и поговорки и их лексико-семантический анализ. АДД. – Баку. - 32 с. (орыс тілінде).

3. Алефиренко, Н.Ф., Семененко, Н.Н. (2009). Фразеология и паремиология: учебное пособие. – М.: Наука. - 344 с. (орыс тілінде).

4. Байтұрсынұлы, А. (1992). Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі. - 448 б. (қазақ тілінде).

5. Гапаров, С. (1983). Синтаксический строй киргизских пословиц и поговорок. АДК. – Фрунзе. -35 с. (орыс тілінде).

6. Гачев, Г.Д. (1967). О национальных картинах мира // Народы Азии и Африки. № 1. -С. 77-92. (орыс тілінде).

7. Gürsu. U. (2009). Kаzаk Türkçеsі vе Türkіyе Türkçеsіndеkі аtаsözlеrіnіn kаrşılаştırmаlı оlаrаk іnсеlеnmеsі. – İstаnbul. -1608 s. (түрік тілінде).

8. Gönеn, Ö. (2022). Türk аtаsözlеrіndе sözlü іlеtіşіm unsurlаrının sunumu. – İzmіr. -339 s. (түрік тілінде).

9. Dang, C.N., & Han, L.T. (2026). Classifying speech acts in English-Vietnamese proverbs: A cognitive-pragmatic approach. Ampersand, Volume 16. pp. 1-10. https://doi.org/10.1016/j.amper.2026.100264 (ағылшын тілінде)

10. Dilek, I. (1996). Altay Turklerinin Atasözleri. Turk Dunyasi Dil ve Edebiyat Dergisi, – Ankara. - 450 s. (түрік тілінде).

11. Ефимов, Ю.Ф. (1978). Лексико-грамматические особенности чувашских пословиц и поговорок. АДК. – Алма-Ата. -19 с. (орыс тілінде).

12. Жүнісова, Р. (2004). Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің этнолингвистикалық сипаты: канд.дисс.автореф. – Алматы. -30 б. (қазақ тілінде).

13. Zhumаbеkоv, K. (2019). Тürkіyе Тürkçеsі vе Kаzаk Тürkçеsіndе hаyvаn аdі іçеrеn аtаsözlеrі üzеrіnе kаrşіlаştіrmаlі bіr çаlіşmа. Dоktоrа tеzі. – Nіğdе. - 625 s. (түрік тілінде).

14. Исаева, Ж.И. (2007). Дүниенің паремиологиялық бейнесі: канд.дисс.автореф. – Алматы. - 25 б. (қазақ тілінде).

15. Кали, К.Т. (2012). Особенности перевода фразеологизмов с турецкого на русский, с русского на турецкий // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. № 34. - С.177-184. (орыс тілінде).

16. Kuşçu, Ü. (2020). Atasözleri Ve Deyimler Sözlüğü. – İstanbul: Altın Kitaplar. - 430 s. (түрік тілінде).

17. Қазақ мақал-мәтелдерінің алтын кітабы. Құраст. Кейкин, Ж.С. (2015). – Алматы: Аруна. - 632 б. (қазақ тілінде).

18. Қазақ салты бойынша сақал-мұрт қоюдың жөн-жосығын білесіз бе? 15.02.2018. https://sputnik.kz/20180215/4614556.html (қазақ тілінде).

19. Қайдар, Ә. (1998). Қазақ этнолингвистикасы // Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы. - 304 б. (қазақ тілінде).

20. Қайдар, Ә. (2004). Халық даналығы. – Алматы: Тоғанай Т. - 560 б. (қазақ тілінде).

21. Қанапина, С.Ғ., Безаубекова, А.Д., Есіркепова, К.Қ. (2025). Паремия құрамындағы көне сөздердің этимологиясы. Tiltanym, №3 (99). 49-60-бб. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2025-3-49-60 (қазақ тілінде)

22. Порхомовский, М.В. (2014). Турецкие пословицы в языке и речи. – М.: Языки славянской культуры. -176 с. (орыс тілінде).

23. Чайковская, А. (1999). Понятие «Человек» в лексике турецкого языка // Вопросы тюркской филологии. Вып. IV. – Москва. -С. 33-35. (орыс тілінде).


Рецензия

Дәйектеу үшін:


  . Tiltanym. 2026;(3).

For citation:


Динаева Б.Б. LINGUOCULTURAL CHARACTERISTICS OF COMMON WORLD COGNITIVE MODELS IN KAZAKH AND TURKISH PROVERBS. Tiltanym. 2026;(3).

Қараулар: 2

JATS XML


ISSN 2411-6076 (Print)
ISSN 2709-135X (Online)