История и лингвистические основы реформы алфавита в Казахстане

В статье представлен обзор алфавитов, использовавшихся на территории Казахстана с V века до н. э. до настоящего времени, а также история становления, развития и трансформации казахской письменности. Особое внимание уделяется конкретным лингвистическим этапам реализуемого в настоящее время национального плана перехода на латинскую графику; приводятся соответствующие сведения и аналитические материалы. Несмотря на то что переход на латинский алфавит является чрезвычайно актуальным для развития Казахстана и будущего казахского языка, данный процесс, начавшийся после 1991 года, до настоящего времени не завершён. Это связано с тем, что данная реформа затрагивает сложный комплекс общественно-политических вопросов и требует решения целого ряда лингвистических проблем. В исследовании современная алфавитная реформа в Казахстане рассматривается прежде всего в лингвистическом аспекте, при этом в качестве экстралингвистических факторов анализируются также её геополитические и социальные причины. В качестве конкретных этапов перехода на латинскую графику рассматриваются научно-лингвистические работы, проведённые в 2017-2023 годах, пять официально представленных к настоящему времени вариантов казахского алфавита на латинской основе, а также подготовленные на их основе орфографические правила и орфографические словари. Анализируются научные проблемы перехода на новый казахский алфавит на латинской графике, возникшие лингвистические трудности, а также тематика и причины научных дискуссий казахстанских лингвистов по вопросам латинизации казахской письменности. В результате исследования получено полное представление о научно-лингвистической сущности и общественно-политической подоплеке процесса перехода на латиницу, реализуемого в Казахстане, и предложены конкретные выводы. Сделанные в статье заключения и обозначенные проблемы актуальны также с точки зрения национально ориентированного упорядочения современного казахского алфавита на кириллической основе и его орфографических правил, а также поиска путей решения существующих в этой сфере трудностей.

1. Айдаров Ғ. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. – Алматы: Мектеп, 1986. – 170 б.

2. Алдаш А. Қазақ ортологиясы. – Алматы, Қазақ университеті, 2021. – 296 б.

3. Аманжолов А.С. Түркі филологиясы және жазу тарихы. – Тараз: ТИГУ баспасы, 2019. – 160 б.

4. Ахмет Байтұрсынұлының әліпби, жазу, емле туралы еңбектері: оқу құралы / Ғылыми түсініктемесін жазып, құрастырған Е. Маралбек. – Алматы: ЖК Асыл, 2023. – 584 б.

5. Әміржанова Н. Қазақстандағы латын жазуының тарихи тағылымы (1919-1940). – Алматы, 2012. – 130 б.

6. Базарбаева З. О переходе казахского алфавита на латинcкую графику // Abai.kz ақпараттық порталы, 29.01.2013. [Электронды ресурс] – URL https://abai.kz/post/15906 (Қаралған күні:16.07.2025)

7. Байтұрсынов А. Ахмет Байтұрсынұлының орфография туралы баяндамасы // Первый всесоюзный тюркологический съезд (стенографический отчет). – Баку: Общество обследования и изучения Азербайджана, 1926 ж. – 286-289-бб.

8. Байтұрсынұлы А. «Тіл-құрал» / Қазақ тілінің сарфы. 1-жылдық. 1-басылуы – Орынбор: «Ғ.Ғ.Хусайынов ушркасының парауай матбуғасы», 1914. – 53 б.

9. Байтұрсынұлы А. «Тіл-құрал» (Дыбыс заңы һәм түрлері. Бірінші тілтанытқыш кітап, 4-рет басылуы). – Ташкент: Түркістан мемлекеттік баспасөз бөлімі, 1922 ж. – 46 б.

10. Байтұрсынұлы А. Әліпби тақырыпты Ахметтің баяндамасы // Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезі (ҚБТС). – Орынбор: Қазмембас, 1924 ж. – 55-64-бб.

11. Күдеринова Қ.Б. Қазақ жазуының тарихы мен теориясы. Оқу құралы. – Алматы: «Елтаным» баспасы, 2013. – 343 б.

12. Қашқари М. Түркі тілдер сөздігі. – Алматы: Хант, 1997. I – 588 б, II – 585 б, III – 597 б.

13. ҚРҰСҚ: 2021 жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары / Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы, 2021. [Электронды ресурс] – URL: https://stat.gov.kz/national/2021/ (Қаралған күні: 16.07.2025)

14. Маралбек Е. Ахмет Байтұрсынұлының төте жазуы // Туған тіл. 2019. – №3. – 7-20-бб. https://abai.institute/assets/pdf/1ab5c894f48310ae03406162671cc778.pdf

15. Маралбек Е. Ахмет Байтұрсынұлының «Тіл-құрал» еңбегіндегі қазақ емле ережелерінің құрылымдық ерекшелігі және оның ғылыми негізі // «Аль-фараби» журналы, 2022. – №4 (80). – 90-105-бб. DOI:https://www.alfarabijournal.org/index.php/journal/article/view/777/137

16. Момынова Б. «Қазақ» газеті (1913-1918): әліпби, емле ерекшеліктері және лексика-грамматикасы. – Алматы: Қазақ тілі, 2022. – 256 б.

17. Мырзаханов Ж. Қазақ мәдениетінің айдыны. – Үрімжі: «Шыңжаң жастар-өрендер» баспасы, 2006 ж. – 408 б.

18. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы. Жолдау. 01.03.2006. [Электронды ресурс] – URL: https://www.akorda.kz/kz/addresses/addresses_of_president/kazakstanrespublikasynyn-prezidenti-nenazarbaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-2006-zhylgy-1-nauryz (Қаралған күні: 16.07.2025)

19. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты. Жолдау. 14.12.2012. [Электронды ресурс] – URL: https://www.akorda.kz/kz/events/astana_kazakhstan/participation_in_events/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-elbasy-nenazarbaevtyn-kazakstan-2050-strategiyasy-kalyptaskan-memlekettin-zhanasayasi-bagyty-atty-kaza (Қаралған күні: 16.07.2025)

20. ҚТ, 2017: Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы. Қазақстан Республикасы Президентінің 2017 жылғы 26 қазандағы № 569 Жарлығы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1700000569 (Қаралған күні: 16.07.2025)

21. ҚТ, 2018: Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы. Қазақстан Республикасы Президентінің 2017 жылғы 26 қазандағы № 569 Жарлығына өзгеріс енгізу туралы. Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 19 ақпандағы № 637 Жарлығы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000637 (Қаралған күні: 16.07.2025)

22. Нұрданбекұлы Қ. Қазақ халқының саны 70,4%-ға жетті // Егемен Қазақстан. 2023 жыл, 2-қараша. 02.11.2023. [Электронды ресурс] – URL:https://egemen.kz/article/351995-qazaq-khalqynynh-ulesi-704-gha-dgetti (Қаралған күні: 16.07.2025)

23. Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы (емле, тыныс белгілері). – Алматы: Ел-шежіре, 2018. – 384 б.

24. Тоқаев Қ. Жаңа әліпбиді жетілдіру туралы. 21.10.2019. [Электронды ресурс] – URL. https://x.com/TokayevKZ/status/1186179480404004864 (Қаралған күні: 16.07.2025)

25. Уәли Н. Графика. Орфография. Орфоэпия. – Алматы: Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2018 ж. – 344 б.

26. Фазылжанова А. Әзербайжан, Түркия, Өзбекстанның латын графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшу тәжірибелерін ғылыми-лингвистикалық талдау // Латын графикасы негізіндегі қазақ әліпбиі: тарихы, тағылымы және болашағы. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2007. – 410 б.