Ағылшын тіліндегі авиациялық неологизмдердің құрылымдық және функционалдық-семантикалық ерекшеліктері

Мақалада қазіргі ағылшын тіліндегі кәсіби авиациялық дискурстағы неологизмдердің құрылымдық және функционалдық-семантикалық ерекшеліктері олардың пайда болуы, орнығуы және қолданыстағы жарыспалылығы тұрғысынан қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – соңғы кезеңдегі авиациялық атаулардың тақырыптық салалар бойынша таралуын, олардың қандай құрылымдық үлгілер мен дискурстық қызметтерді іске асыратынын, сондай-ақ кәсіби қолданыс аясында мәртебесінің қалай өзгеретінін анықтау. Зерттеу материалы 2021– 2025 жылдардағы ICAO, FAA, EASA және IATA ұйымдарының ресми және салалық мәтіндерінен анықталған 96 неологиялық бірліктен тұрады; олардың жаңалығы 2016–2020 жылдардағы базалық материалдармен және қалыптасқан терминологиялық ресурстармен салыстыру арқылы тексерілді. Талдау лексика-семантикалық және контекстік тәсілдерді, құрылымдық және функционалдық жіктеуді, кезеңаралық салыстыруды, терминологиялық варианттарды кодтауды, әртүрлі кәсіби мәтіндердегі қолданысын тексеруді, сипаттамалық статистиканы және Пирсонның χ² сәйкестік критерийін қамтыды. Тақырыптық үлестірім бес сала бойынша тең үлестірімнен статистикалық мәнді айырмашылық көрсетпеді, χ²(4) = 2.54, p = .637, дегенмен ұшқышсыз авиациялық жүйелер, жетілдірілген әуе мобильдігі және цифрлық басқару мен навигация бағыттары сандық тұрғыдан алда болды. Функционалдық-семантикалық үлестірімде мәнді айырмашылық анықталды, χ²(4) = 9.94, p = .041, Cohen’s w = .32; нысан, үдеріс және технология атаулары ең ірі топтарды құрады. Көпкомпонентті терминдік тіркестер мен аббревиатуралар жиі кездесетін құрылымдық үлгілер болды. Нәтижелер абсолютті лексикалық жаңалық пен кейінгі терминологиялық орнығудың ара-жігін ашып, тұрақты кәсіби қолданыстың терминнің реттеуші, техникалық және операциялық мәтіндерде қайталанып жұмсалуымен байланысты екенін көрсетті.

1. Ajdarbek, Q.Zh., Imanberdieva, A.B., Abdullina, N.U. (2025) Terminologijalyq atalym uderisindegi til men ojlaudyng birtutastygy maseleleri. Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Philology Series, 150(1), 19–29. [Aidarbek, Q.Zh., Imanberdiyeva, A.B., Abdullina, N.U. (2025) Problems of the unity of language and thinking in terminological nomination. Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Philology Series, 150(1), 19–29.] https://doi.org/10.32523/2616-678X-2025-150-1-19-29 (in Kazakh)

2. Ajtbajuly, U. (2014) Osnovy kazahskoj terminologii. Almaty: Abzal-Aj. [Aitbaiuly, U. (2014) Foundations of Kazakh terminology. Almaty: Abzal-Ai.] (in Russian)

3. Aldasheva, K.S., Kondybayeva, R.Zh., Serikbayeva, A.D. (2021) Potential possibilities of codification of neologisms in the modern Kazakh language. Eurasian Journal of Philology: Science and Education, 184(4). https://doi.org/10.26577/EJPh.2021.v184.i4.ph1 (in English)

4. Aubakirova, A.E., Kurmanbajuly, Sh., Atygaeva, K.M. (2024) Novye lingvisticheskie terminy v sovremennom kazahskom jazyke. Eurasian Journal of Philology: Science and Education, 194(2), 4–13. [Aubakirova, A.E., Kurmanbaiuly, Sh., Atygayeva, K.M. (2024) New linguistic terms in the modern Kazakh language. Eurasian Journal of Philology: Science and Education, 194(2), 4–13.] https://doi.org/10.26577/EJPh.2024.v194.i2.ph01 (in Russian)

5. Azamatova, A.H. (2012) Specifika terminologicheskoj informacii. Vestnik KazNU. Serija filologicheskaja, 3(137), 67–70. [Azamatova, A.Kh. (2012) Specificity of terminological information. KazNU Bulletin. The philological series, 3(137), 67–70.] (in Russian)

6. Bisengali, A.Z.-G., Burkitbaeva, Sh.D., Mankeeva, Zh.A., Kulmanov, S.K. (2025) Kognitivnye osnovy novyh slovoupotreblenij v sovremennyh kazahskom, tureckom i tuvinskom jazykah. Novye issledovanija Tuvy, (2), 200–215. [Bissengali, A.Z.-G., Burkitbayeva, Sh.D., Mankeyeva, Zh.A., Kulmanov, S.K. (2025) Cognitive foundations of new word usages in modern Kazakh, Turkish and Tuvan languages. Novye issledovaniya Tuvy, (2), 200–215.] https://doi.org/10.25178/nit.2025.2.11 (in Russian)

7. Faber, P. (2012) A cognitive linguistics view of terminology and specialized language. De Gruyter Mouton. https://doi.org/10.1515/9783110277203 (in English)

8. Humbley, J. (2018) Term formation and neology. In J. Humbley, G. Budin, C. Laurén (Eds.). Languages for special purposes: An international handbook (Pp. 437–452). De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110228014-022 (in English)

9. Ibáñez, M.S., Pérez Sobrino, P. (2024) Name it till you mean it: Intersections between formal and semantic neological procedures in naming emerging pandemic objects in Spanish. Language & Communication, 99. https://doi.org/10.1016/j.langcom.2024.10.010 (in English)

10. Isakova, S.S., Zerkina, N.N., Ermekbayeva, G. G. (2023) The problem of cognitive terminology in the works of A. Baitursynuly. Bulletin of K. Zhubanov Aktobe Regional University, 71(1), 53–61. (in English)

11. Nurmysheva, Sh.A. (2013) Terminderdi audaru – ekinshi denggejli diskurs maselesi. QazUU Habarshysy. Filologija serijasy, 4(144), 147–150. [Nurmysheva, Sh.A. (2013) Translation of terms as a second-level discourse problem. Bulletin of KazNU. Philology Series, 4(144), 147–150.] (in Kazakh)

12. Ormanova, A.B., Anafinova, M.L., Atanasova-Divitakova, S.D. (2021) Corpus based research in terminology. Eurasian Journal of Philology: Science and Education, 184(4), 109–118. https://doi.org/10.26577/EJPh.2021.v184.i4.ph10 (in English)

13. Peixoto, R.A.J.R. (2023) The interface between specialized translation and institutional translation: A selection of candidate terms validated by Aeronautical Meteorology corpora. Applied Corpus Linguistics, 3(2), Article 100051. https://doi.org/10.1016/j.acorp.2023.100051 (in English)

14. Qurmanbajuly, Sh. (2014) Qazaq terminologijasy: Zertteuler, oqulyq, sozdik, bibliografija. Almaty: Sardar baspasy. [Qurmanbaiuly, Sh. (2014) Kazakh terminology: Studies, textbook, dictionary, bibliography. Almaty: Sardar.] (in Kazakh)

15. Smith, A., Dickinson, J.E., Nadeem, T., Snow, B., Permana, R., Cherrett, T., Drummond, J. (2024) Supporting inclusive debate on Advanced Air Mobility: An evaluation. Transportation Research Part D: Transport and Environment, 136, Article 104471. https://doi.org/10.1016/j.trd.2024.104471 (in English)

16. Storjohann, P. (2025) Neologisms and their functions in critical discourse. Lexikos, 35. https://doi.org/10.5788/35-1-2040 (in English)

17. Sulejmenova, Je.D. (2011) Jazykovye processy i politika. Almaty: Qazaq Universiteti. [Suleimenova, E.D. (2011) Language processes and policy. Almaty: Qazaq Universiteti.] (in Russian)

18. Syzdyq, R. (2009) Qazaq tilindegi eskilikter men zhangalyqtar. Almaty: Arys. [Syzdyq, R. (2009) Archaisms and innovations in the Kazakh language. Almaty: Arys.] (in Kazakh)

19. Wang, B., Ting, Z.J., Zhao, M. (2024) Sustainable aviation fuels: Key opportunities and challenges in lowering carbon emissions for aviation industry. Carbon Capture Science & Technology, 13, Article 100263. https://doi.org/10.1016/j.ccst.2024.100263 (in English)

20. Zhambylqyzy, M., Esaly, D.S. (2021) Qazaq tilindegi kirme sozderding bugini men ertengi. Vestnik KazNU. Serija filologicheskaja, 184(4), 24–32. [Zhambylkyzy, M., Yessaly, D.S. (2021) The present and future of loanwords in the Kazakh language]. Eurasian Journal of Philology: Science and Education, 184(4), 24–32. https://doi.org/10.26577/EJPh.2021.v184.i4.ph3 (in Kazakh)

21. Zhao, W. (2024) A corpus-based multi-dimensional analysis of the linguistic features of Aviation English. English for Specific Purposes, 76, 57–73. https://doi.org/10.1016/j.esp.2024.05.004 (in English)