Терминологиядағы көпмағыналылық және кеңмағыналылық (спорт терминдері негізінде)

Мақалада қазақ тіліндегі терминдердің көпмағыналылық, кеңмағыналылық мәселелері талданып, олардың бірі-бірінен айырмашылықтары мен ұқсас тұстары айқындалып, бұл құбылыстар тілтанымдық және экстралингвистикалық тұрғыдан сипатталды. Қазақ әдеби тілінің сөздігінен терминдердің анықтамасы алынып, салалық терминологиялық түсіндірме, аударма сөздіктерден мысалдар келтірілді. Терминдердің белгілейтін ұғымдармен сәйкестігі ескерілді. Зерттеу барысында шетелдік және отандық зерттеуші ғалымдардың көпмағыналылық, кеңмағыналылық құбылысына байланысты пікірлері келтірілді. Сөздердің құрылымдары, техникалық, лингвистикалық және т.б. салыстырмалы түрде талданып, оларды жасауда ескерілетін талаптар, атқаратын міндеттері айқындалды. Зерттеуде терминологиядағы көпмағыналылық және кеңмағыналылық құбылыстарына байланысты мәселелерді қарастыруда жинақтау, сипаттау, салыстыру, салғастыру, талдау, модельдеу әдістері қолданылды. Зерттеу нәтижелері қазақ тіліндегі терминдік жүйенің дамуында көпмағыналылық және кеңмағыналылық құбылыстарының маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Терминдердің мағыналық ерекшеліктерін айқындау арқылы олардың ғылыми және кәсіби қолданыстағы бірізділігі мен дәлдігі қамтамасыз етілді. Жүргізілген талдаулар мен салыстырулар негізінде терминдерді қалыптастыру мен жүйелеуде мағыналық нақтылық пен ғылыми үйлесімділікке баса назар аудару қажеттігі анықталды.

1. Амосова Н.Н. Основы английской фразеологии. – Ленинград: Издательство Ленинградского университета, 1963. – 208 с.

2. Вендина Т.И. Введение в языкознание: Учеб. пособие для педагогических вузов. – Москва: Высш. шк., 2001. – 288 с.

3. Евдокимова Е.А. Местоимение it как широкозначное слово // Ярославский педагогический вестник. – №2(59), 2009. – С. 176-178.

4. Елисеева В.В. Лексикология английского языка. Учебное пособие. – Санкт-Петербург: Изд: Фил. фак. СПбГУ, 2005. – 80 с.

5. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 2-том / Құраст.: Ғ.Қалиев, С.Бизақов, О. Нақысбеков және т.б. – Алматы, 2011a. – 744 б.

6. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 4-том. / Құраст.: Н.Әшімбаева, Қ.Рысбергенова, Ж.Манкеева және т.б. – Алматы, 2011b. – 752 б.

7. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 7-том. / Құраст.: Б.Момынова, Б.Сүйерқұлова, А. Фазылжанова және т.б. – Алматы, 2011c. – 752 б.

8. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 13-том / Құраст. А. Фазылжанова, Н. Оңғарбаева, Қ. Ғабитханұлы және т.б. – Алматы, 2011d. – 752 б.

9. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 14-том. / Құраст.: М.Малмақов, Қ.Есенова, Б.Хинаят және т.б. – Алматы, 2011e. – 800 б.

10. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 12-том / Құраст. А.Үдербаев, О.Нақысбеков, Ж.Қоңыратбаева және т.б. – Алматы, 2011f. – 752 б.

11. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 3-том. / Құраст.: Б. Сүйерқұлова, Т.Жанұзақ, О.Жұбаева және т.б. – Алматы, 2011g. – 744 б.

12. Қазақстан: Ұлттық энцклопедия. IV том. / Бас редактор Ә. Нысанбаев. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 719 б.

13. Қазақ тілі. Энциклопедия. – Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998. – 509 б.

14. Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік / жалпы ред. басқ. М.Б. Қасымбеков, жобаның ғыл. жетекшісі А.Қ. Құсайынов. – Алматы: «ҚАЗақпарат» баспа корпорациясы, 2014. – 464 б.

15. Құлманов С.Қ., Рсалиева Н.М., Омарова А.Д., Ескендір Ж.Е. Қазіргі қазақ терминологиясындағы семантикалық үдерістер // Tiltanym. 2023;(3):85-94. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-3-85-94

16. Литвин Ф.А. Многозначность слова в языке и речи: учеб. пособие для студ. пед. ин-тов по спец. №2103. «Иностранный язык». – 2-е изд. – Москва: КомКнига, 2005. – 118 с.

17. Малютина Е.И. Широкозначность против полисемии на уровне языка и речи (на материале глаголов современного английского языка) // Известия Российского государственного педагогического университета имени А. И. Герцена. – №37, 2007. – С. 123-128.

18. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын. – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2007. – 1028 б.

19. Плотникова А.М. Когнитивное моделирование семантики глагола (на материале глаголов социальных действий и отношений): автореф. ... канд. филол. наук. – Екатеринбург, 2009. – 210 с.

20. Федосова О.В. Глаголы широкого значения в испанском обиходном дискурсе // Филологические науки. Вопросы теории и практики. – №1, 2010. – С. 218-221.

21. Федюк П.С. Специфика определения критериев широкозначности лексических единиц // Филология. 2009. – С. 200-204.

22. Язык. Человек. Общество: междунар. сб. науч. трудов (К 60-летию проф. В.Т. Малыгина) / М-во образования и науки РФ, Федер. агентство по образованию, Рос. гос. пед. ун-т им. А.И. Герцена, Владим. гос. пед. ун-т. – СПб.: Владимир, 2005. – 514 с.

23. Temmerman, R. Towards New Ways of Terminology Description: The Sociocognitive Approach. Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 2000. 258 p.