Тілдің сезімтал тұстары: ағылшын, орыс және қазақ тіл мәдениетіндегі «әйел» концептісіне қатысты тыйымдар мен эвфемизмдер

Мақала қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі «әйел» концептісімен байланысты тыйым сөздер мен эвфемиздердің лингвистикалық тетіктерін зерттеуге арналған. Тақырыптың өзектілігі гендерлік таңбаланған лексиканың сөйлеу стратегияларын таңдауға әсер ететін мәдени тыйымдардың, этикет нормаларының және когнитивтік схемалардың бір-бірімен байланыстылығында. Осылайша, әйелдердің физиологиялық, жас және әлеуметтік реалийлерін атау және ауыстыру әдістерін зерттеу тілдің, мәдениеттің және ойлаудың өзара әрекеттесуін нақтылауға мүмкіндік береді. Зерттеудің мақсаты салыстырмалы аспектіде эвфемистік және тыйым салынған бірліктердің семантикалық, когнитивтік және прагматикалық параметрлерін анықтау. Жұмыс келесі бағыттарды қамтиды: эвфемизацияның лексика-семантикалық модельдерін талдау, фреймдер мен мәдени сценарийлерді қайта құру, көркем әдебиет пен корпустық материалдарды салыстыру, үш лингвомәдениетте әмбебап және нақты стратегияларды бөліп көрсету. Ғылыми жаңалық когнитивтік-фреймдік талдаудың корпустық және дискурсивті әдіснамаға негізделіп, әйелдер тақырыбын сезімтал лингвомәдени аймақ ретінде тануынан көрінеді. Материалға көркем мәтіндер (Дж. Стейнбек «Of Mice and Men», М. Булгаков «Мастер и Маргарита», Ә. Нүрпейісов «Қан мен тер» шығармалары), корпустық ресурстар (BNC, COCA, НКРЯ, Қазақ тілінің ұлттық корпусы) және сөздіктер кіреді. Ағылшын тілі негізінен метафоризация мен перифразаларды (мысалы, expecting, those days ) пайдаланады, ал қазақ тілі әлеуметтік-рөлдік және этикеттік стратегияларды (мысалы, аяғы ауыр, ұятты сөз ) көрсетеді. Екі тілде де эвфемизация, әсіресе физиология, жас және әлеуметтік рөл домендерінде белсенді. Алынған нәтижелер физиологиялық мазмұнды жұмсартудың әмбебаптығын да, сөйлеуді бүркемелеу әдістерінің мәдени ерекшелігін де растайды. Зерттеудің практикалық маңызы деректерді мәдениетаралық коммуникацияда, шет тілдерді оқытуда, лексикографияда, аудармада және сезімтал лексиканы өңдеу бойынша NLP тапсырмаларында қолдану мүмкіндігімен байланысты.

1. Елубай A., Сәрсеке Г. Қазақ және түрік мақал-мәтелдеріндегі «әйел» концептісін лингвомәдени зерттеу аспектілері // Шоқан Уалиханов атындағы Көкшетау университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – №4, 2023. – 5-17-бб. DOI: 10.59102/kufil/2023/iss4pp5-17.

2. Abdimaulen, G., Sagidolda, G., Zhylkybay, G., Adilova, G., Serikbayeva, A. Representation of the Concepts "Man/Woman" in the Kazakh and English Proverbs // International Journal of Social Science and Human Research. 2022. Vol. 5. No.5. Pp. 1553-1561. DOI: 10.47191/ijsshr/v5-i5-02.

3. Biber, D. Representativeness in corpus design // Literary and Linguistic Computing. Vol. 8. No.4. 1993. Pp. 243-257.

4. Guzzetti, M. Forbidden Words and Female Anatomy: Gender and Language Taboos in the Oxford English Dictionary // LEA – Lingue e Letterature d'Oriente e d'Occidente. Vol. 12. 2023. Pp. 137-156. DOI: 10.13128/LEA-1824-484x-14254.

5. Ismailova, H. Semantic Changes of English Euphemisms // Journal of Advanced Zoology. Vol. 44. Iss. S-6. 2023. Pp. 1794-1800.

6. Karabekova, E.A., Nurkaziyeva, A.R. Gender-Specific Symbolism in Proverbs: A Comparative Study of English, Russian, and Kyrgyz Cultural Perspectives // American Journal of Education and Learning. 2024. Vol. 2. No.5.

7. Monakhova, E., Yuriyeva, E., Amanzholova, J. Linguistic Means of Reflecting Gender-Related Changes in Modern Society (Exemplified by English-Language Newspaper Advertisements) // E3S Web of Conferences. 2023. Vol. 389. Art. 08004. DOI: 10.1051/e3sconf/202338908004.

8. Ongarbayeva, G. Phraseological and Conceptual Representations of “Woman” in Russian, English, and Karakalpak: A Comparative Approach // Theoretical Aspects in the Formation of Pedagogical Sciences. International Scientific Online Conference. 2024. No.3(17). Pp. 17-22.

9. Ostrosko, D. Euphemisms and Other Expressions Referring to Tabooed Parts of the Body: Master’s Thesis. Maribor, 2016. 375 p.

10. Ramanova, A.A., Umatova, Zh.M., Abdulmanov, A.A., Uabiyeva, A.A., Kurmanova, Zh.B., Zhumasheva, K.B., Kussainova, D.Zh. Expressing Gender Opposition in Kazakh Proverbs Through Metaphor // Theory and Practice in Language Studies. 2024. Vol. 14. No.5. Pp. 1308-1317. DOI: 10.17507/tpls.1405.03.

11. Salata, I. Tendencies in Using Feminitives in Modern English, Ukrainian, and Russian: Difficulties in Translation // Molodoj Uchenyj. 2020. No.2.1(78.1). DOI: 10.32839/2304-5809/2020-78.1-24.

12. Sinclair, J. Corpus, Concordance, Collocation. Oxford: Oxford University Press, 1991. 179 p.

13. Vakhitova, T., Kuzembayeva, G., Yergazina, A., Zhumakhanova, A., Khairullina, R. Kazakh and Russian Kinship Terminology: A Comparative Linguistic and Cultural Analysis of Lacunae // Eurasian Journal of Applied Linguistics. 2024. Vol. 8. No.1. Pp. 28-43. DOI: 10.32601/ejal.911517.