Жетісу топонимдерінің моңғол қабатына тарихилингвистикалық талдау

Жетісу топонимиясында моңғол тілінен енген жер-су атаулары өзіндік жүйе түзіп, дербес бір қабатқа айналған. Мақалада Жетісу өңірінде кездесетін моңғол тіліндегі жер-су атаулары тарихи үш кезеңмен байланыстырылады. Бірінші кезең : түркі-моңғол тіл бірлестігі тұсында қалыптасқан топонимдік атаулар; екінші кезең : моңғол шапқыншылығы кезінде енген топонимдер; үшінші кезең : Жетісудағы жоңғар үстемдігі тұсында қалыптасқан топонимдер. Ойрат тайпаларының Жетісу жерінде бір ғасырға жуық мекендегені тарихтан жақсы мәлім, сол себептен қазақ-жоңғар қарым-қатынастарына, олардың арасындағы тілдік байланыстарға арнайы назар аударылады. Бұл зерттеуіміз қазақ жеріндегі моңғол топонимдерінің тарихын қарастырғанда үшінші кезеңге айрықша көңіл бөліп, айрықшалап көрсетуімен ерекшеленеді. Мақалада Жетісу өңірінің топонимдер жүйесінде өзіндік орын алатын осы тарихи қабаттардың жер-су атауларындағы көрінісі талданады. Зерттеу аталған үш кезеңде қалыптасып, бүгінге дейін сақталған, мағынасы моңғол тілі арқылы айқындалатын жер-су атауларын жинақтап, талдауды, сонымен қатар олардың мағынасы, қойылу уәжділігін анықтауды мақсат етеді. Аталған кезеңдердегі тарихи оқиғалар Жетісу топонимдер қатарына өзгерістер әкелгені сөз етіледі. Мақалада салыстырмалы-тарихи әдіс, реконструкция әдісі, құрылымдық әдіс, яғни сөзжасамдық, топонимжасамдық әдістер қолданылды. Сондай-ақ жерсу атауларының тарихын анықтау барысында ел аузындағы аңыздар мен әңгімелер де зерттеу материалы ретінде пайдаланылды. Моңғол тілді этностардың қазақ жеріне келіп, біршама тұрақтауына байланысты моңғол жер-су атаулары қазақ тіліне енген. Зерттеу нәтижесінде моңғол тіліндегі жер-су атауларының Жетісу өңірінің топонимдер жүйесіне ықпал-әсері анықталып, алатын орны айқындалды.

1. Алфераки С. Кульджа и Тянь-Шань. Путьевые заметки. – Санктпетербург, типография императорской академии наук, 1891. – 193 с.

2. Әбдірахманов А. Топонимика және этимология. – Алматы: Ғылым, 1975. – 206 б.

3. Базылхан Б. Моңғолша-қазақша сөздік. – Улаанбаатар-Өлгий: Моңғол Халық Республикасы Ғылым академиясы Тіл және әдебиет институты, 1984. – 887 б.

4. Бияров Б. Өр Алтайдың жер-су аттары. – Алматы: Жания-полиграфия, 2002. – 180 б.

5. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Том 1. – Алма-Ата: Главная редакция Казахской советской энциклопедии, 1984. – 432 с.

6. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Том 5. – Алма-Ата: Главная редакция Казахской советской энциклопедии, 1985. – 528 с.

7. Дәдебаев Ж. Тараз өлкесі: тау мен дала аңыздары. – Алматы: Дәуір, 2020. – 404 б.

8. Жанұзақ Т. Қазақстан географиялық атаулары. Алматы облысы. – Алматы: Арыс, 2005. – 256 б.

9. Жартыбаев А.Е. Орталық Қазақстан аймақтық топонимиясының өзекті мәселелері. – Алматы: Кие, 2009. – 240 б.

10. Каймулдинова К.Д. Қазақстанның аридті аймақтарының топонимиясы. – Алматы: «Te-Color» баспасы, 2010. – 280 б.

11. Кастанье И.А. Древности Киргизской степи и Оренбургского края. – Алматы: Дайк-Пресс, 2007. – 511 с.

12. Конкашпаев Г.К. Географические названия монголського происхождения на территории Казахстана // Известия АН КазССР. – Серия филологии и искусствоведения. – Вып. 1(11), 1959.

13. Конкашпаев Г.К. Некоторые малопонятные географические названия в Казахстане // Сб. «Вопросы географии Казахстана». – Вып. 9, 1962. – С. 242.

14. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі (ҚТҚЭС). – Алматы: Ғылым, 1966. – 240 б.

15. Қазақтың көне тарихы (дайындаған М.Қани). – Алматы: Жалын, 1994. – 400 б.

16. Қайдар Ә. Ғылымдағы ғұмыр. Қазақ тілі этимологиясының ғылыми-теориялық негіздері – Алматы: Сардар, 2014. – 256 б.

17. Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі (Диуани лұғат-ит-түрік). 3 томдық шығармалар жинағы. – Алматы: ХАНТ, 1998. – 600 б.

18. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттары сөздігі. – Алматы: Мектеп, 1985. – 256 б.

19. Монгол хэлний тайлбар толь. (МХТТ) 1а. Нэмж засварласан гурав дахь хэвлэл. – Улаанбаатар: Монсудар хэвлэлийн газар, 2021.

20. Монгол хэлний тайлбар толь. (МХТТ) 2б. Нэмж засварласан гурав дахь хэвлэл. – Улаанбаатар: Монсудар хэвлэлийн газар, 2021.

21. Сағидолдақызы Г. Түркі (қазақ) және моңғол халықтарының тарихи-мәдени байланыстарының топонимияда бейнеленуі. – Алматы: Полиграфист, 2000. – 254 б.

22. Сейфуллин С. Шығармалар. 6 томдық. VI том. Қазақ әдебиеті. – Алматы: Жазушы, 1964. – 454 б.

23. Сүхбаатар О. Монгол хэлний харь үгийн тол. – Улаанбаатар: Адмон, 1997.

24. Тауасарұлы Қ. Түп-тұқияннан өзіме шейін. – Алматы: Жалын, 1993. – 1086 б.

25. Тодаева Б.Х. Словарь языка ойратов Синьцзяна. – Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 2001. – 493 с.

26. Төмөртогоо Д. Монгол хэлний түүхэн авиазүйн үндэс. –Улаанбаатар: Соёмбо Принтинг, 2017. – 402 х.

27. Уәлиев Н. Қазақ-моңғол тілдеріне ортақ кейбір сөздердің мағына сәйкестігі // Қазақ ССР ҒА Хабарлары, Тіләдебиет сериясы. – №2 (6), 1975.

28. Цолоо Ж. БНМАУ Дахь Монгол хэлний нутгийн аялгууны толь бичиг. II. Ойрд аялгуу. – Улаанбаатар: Улсын Хэвлэлийн Газар, 1988. – 961 х.

29. Этимологический словарь монгольских языков (ЭСМЯ). Том І. / Ред. Санжеев Г.Д., Орловская М.Н., Шевернина З.В. – Москва: ИВ РАН, 2015. – 224 с.

30. Clauson, Sir Gerard. An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. – Oxford: Clarendon Press, 1972. – 988 p.

31. Janhunen, J. (Ed.). The Mongolic Languages (1st ed.). – UK: Routledge, 2003. – 464 p.

32. Poppe, N. Grammar of Written Mongolian. Second Printing. – Wiesbaden: Harrassowits, 1964. – 195 p.