Қазіргі тілдік жағдайдағы қазақстандық мегаполистің урболингвасы

Мақала Шымкент қаласы материалдары негізінде қазіргі тілдік жағдайдағы қазақстандық мегаполистің урболингвасын зерттеуге арналған. Мақаланың мақсаты Шымкент қаласының білім беру ортасындағы оқушылардың тілдерді таңдау динамикасын талдау арқылы тіл саясатының тілдер бәсекелестігіне әсерін бағалау, мониторингтік режимде Қазақстанда жүргізіліп жатқан тіл саясатының таңдалған өңірде тілдердің нақты қолданылуының әсерін түсіну. Білім беру тілін таңдау мегаполистің көптілді қоғамында тілді қолдану туралы деректердің ең практикалық және сенімді көздерінің бірі, себебі ол мемлекеттің тіл саясаты мен ұлттық басымдықтарды көрсетеді. Зерттеу материалы халық санағынан, ҚР Статистика агенттігінен, ұлттық білім беру және тестілеу стандарттары орталығының дерекқорларынан алынған мәліметтер болды. Зерттеу көздері әр жылдары қабылданған ҚР тілдік заңнамалары, сондай-ақ жалпы орта білім берудің оқу жоспарлары. Сонымен қатар зерттеудің эмпирикалық материалы ретінде Шымкент оқушылары арасында жүргізілген сауалнама барысында алынып, ғылыми айналымға алғаш рет енгізілген әлеуметтік-лингвистикалық деректер алынды. Зерттеу барысында дәлірек нәтижелер алу үшін жалпы ғылыми және жеке ғылыми зерттеу әдістерін біріктіретін кешенді тәсіл қолданылды. Зерттеу нәтижелері өңірде қазақ тілін басымдықпен қолдану үрдісін көрсетеді. Шымкент қаласының орта мектеп оқушыларының тілдік қалауларын мониторингтік зерттеу орта білім беру саласында оқыту тілін таңдауды сипаттау, сондай-ақ бірінші және екінші тіл ретінде орыс тілін меңгеру дәрежесі/деңгейі, мектеп бағдарламаларында қазақ/орыс/ағылшын тілдерін оқыту жағдайларын талдау тұрғысынан перспективалы болып көрінеді. Қазақстан оқушыларының тұрғылықты өңіріне байланысты тілдік қалауларына мониторинг жүргізу республикада жүзеге асырылып жатқан тіл саясатының тиімділігін бағалаудың перспективалы әлеуметтіклингвистикалық көрсеткіші болып саналады.

1. Альжанова Ф.Г., Сатпаева З.Т., Алибекова Г.Ж. Современные тенденции урбанизации и демографического развития городов Казахстана // Большая Евразия: развитие, безопасность, сотрудничество. – 2022. – №5-1. – C. 128.

2. Государственный портал акимата города Шымкент https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/activities/1846?utm_source

3. Джнунсбаев С.М., Савин И.С. Факторы социального самочувствия в полиэтничном регионе. По материалам опроса русского населения города Шымкента (Евразийский Союз Ученых (ЕСУ). – №7 (16), 2015 | Исторические науки. – С. 52-55.

4. Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан https://adilet.zan.kz/rus

5. Концепция полиязычного образования – Астана: НАО имени И. Алтынсарина, 2022. – C. 3.

6. Красильникова Е.В. Язык города как лингвистическая проблема // Живая речь уральского города: Сборник научных трудов. – Свердловск: УрГУ, 1988. – С. 5-18.

7. Ларин Б.А. История русского языка и общее языкознание (Избранные работы). – Москва, 1977. – С. 175-189.

8. Мухамеджанов И., Жакупова А. Организация психолингвистического эксперимента для анализа мотивационной рефлексии учащихся монолингвов и билингвов 7 классов. Bulletin of Shokan Ualikhanov Kokshetau University Philological Series, 2025(1). – С. 316–331.

9. Савин И.С. Этническая идентификация городского населения республики Казахстан 1992-2005 (на примере казахов и русских Южно-Казахстанской области): автореф. ... канд. ист. наук. – Москва, 2006. – 33 с.

10. Сулейменова Э.Д., Шаймерденова Н.Ж., Смагулова Ж.С., Аканова Д.Х. Әлеуметтік лингвистика терминдерінің сөздігі. Словарь социолингвистических терминов. 2-басылымы, өнделген. – Алматы, 2020. – С. 304-305.

11. Хасенов Е.A. Метаязык и социолингвистические перспективы урболингвистики: дис.. канд. филол. наук: защищена 26.06.06; КазНУ им.аль-Фараби, 2006. – 120 с.

12. Bialystok, E., Craik, F.I., Green, D.W., Gollan, T.H. Bilingual minds.Psychological science in the public interest. 10(3). Pp. 89-129.

13. Çetintaş Yıldırım, F. The Language Choice and Identity: An Investigation Based on the Comparison of Language Attitudes from Two Different Localities. Journal of Language and Linguistic Studies, 16(2), 1032-1042. DOI: 10.17263/jlls.759361. Submission Date:14/02/2020. Acceptance Date:18/03/2020.

14. Urbaite, G. Balandis Linguistic Landscapes: How Urban Environments Shape Language Variation Euro-Global Journal of Linguistics and Language Education, Lithuania. Original research article / Originalus mokslinis straipsnis Vol. 1 No. 2 (2025) Accepted: 04.10.2025 Published: 04.14.2024 https://doi.org/10.69760/portuni.010203).