Тілдік интерференция құбылысының когнитивтік механизмдері

Мақалада қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгеріп жүрген орыстілді қазақ студенттерінің сөйлеу әрекетінде байқалатын интерференция құбылысы когнитивтік және психолингвистикалық тұрғыдан қарастырылады. Зерттеу нысаны ретінде ана тілі қазақ тілі болғанымен, орта білімді орыс тілінде алған, жоғары оқу орнында, қоғамдық ортада және ақпараттық кеңістікте орыс тілін басым қолданатын студенттердің ауызша және жазбаша жұмыстары алынды. Зерттеуге қатысушылар қазақ тілін шектеулі функционалдық аяда негізінен отбасылық қарым-қатынаста, қазақ тілі сабағында немесе күнделікті тұрмыстық жағдайларда ғана қолданады. Мақалада интерференция тілдік қате немесе тілдік нормадан ауытқу ретінде емес, қостілді сананың табиғи когнитивтік бейімделу тетігі және екі тілдің мағыналық, концептуалдық жүйелерінің өзара әрекеттесуінен туындайтын құбылыс ретінде сипатталады. Зерттеуде ассоциативтік тасымал, бейнелі мағынаны сөзбе-сөз беру, ұғымдық үстемелену және фреймдік ауысу сияқты когнитивтік механизмдердің интерференцияның қалыптасуындағы рөлі талданады. Зерттеу барысында когнитивтік-интерпретациялық, дискурсивтік, салыстырмалы және прагматикалық талдау әдістері қолданылды. Нәтижесінде аталған топтағы студенттерде интерференцияның тілдің лексика-семантикалық, синтаксистік және прагматикалық деңгейлерінде көрінетіні анықталды. Зерттеу нәтижелері интерференцияның қостілді тұлғаның жаңа тілдік тәжірибесін қалыптастыру барысында іске қосылатын табиғи когнитивтік үдеріс екенін дәлелдейді. Сонымен қатар зерттеу барысында студенттердің ауызша және жазбаша сөйлеуінде кездесетін интерференциялық қолданыстардың тұрақтануы байқалды. Мұндай құбылыс қазақ тіліндегі ұлттық-мәдени мазмұнды, фразеологиялық қорды және табиғи қолданыс үлгілерін белсенді қолдану деңгейінің төмендеуіне әкеліп, тілдік аттриция қаупін күшейтуі мүмкін. Сондықтан қазақ тілін оқытуда интерференцияны түзетуді қажет ететін қате ретінде емес, тіл үйренушінің когнитивтік даму ерекшеліктерін көрсететін маңызды көрсеткіш ретінде қарастыру қажеттігін көрсетеді.

1. Вайнрайх У. Языковые контакты: состояние и проблемы исследования / У. Вайнрайх; пер. Ю.А. Жлуктенко. – Киев: Вища школа, 1979. – 263 с.

2. Кеңесбаев І. Фразеологиялық сөздік / І. Кеңесбаев. – Алматы : Арыс, 2007. – 800 б.

3. Қазақ әдеби тілінің сөздігі: он бес томдық. – Т. 6 / Құраст.: Ж. Қоңыратбаева, Ғ. Қалиев, Қ. Есенова және т.б. – Алматы, 2011. – 752 б.

4. Croft, W. Cognitive Linguistics / W. Croft, D. A. Cruse. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. 356 p.

5. Cummins, J. Linguistic interdependence and the educational development of bilingual children / J. Cummins // Review of Educational Research. 1979. Vol. 49. № 2. Pp. 222–251.

6. Dijkstra, T. Bilingual visual word recognition and lexical access / T. Dijkstra // In: Kroll J.F., de Groot A. M.B. (eds.). Handbook of Bilingualism: Psycholinguistic Approaches. Oxford: Oxford University Press, 2005. Pp. 179–201.

7. Fillmore, C.J. Frame Semantics / C.J. Fillmore // Linguistics in the Morning Calm: Selected Papers from SICOL1981. Seoul: Hanshin Publishing Co., 1982. Pp. 111–137.

8. Kroll, J.F. Category Interference in Translation and Picture Naming: Evidence for Asymmetric Connections between Bilingual Memory Representations / J.F. Kroll, E. Stewart // Journal of Memory and Language. 1994. Vol. 33. No.2. Pp. 149–174.

9. Lakoff, G. Metaphors We Live By / G. Lakoff, M. Johnson. Chicago; London: University of Chicago Press, 1980. 242 p.

10. Langacker, R.W. Foundations of Cognitive Grammar. Vol. I: Theoretical Prerequisites / R.W. Langacker. Stanford (CA): Stanford University Press, 1987. 540 p.

11. Pavlenko, A. The Bilingual Mental Lexicon: Interdisciplinary Approaches / A. Pavlenko. Clevedon (UK) : Multilingual Matters, 2009. 272 p.

12. Pavlenko, A. The Bilingual Mind: And What It Tells Us about Language and Thought / A. Pavlenko. Cambridge : Cambridge University Press, 2014. 280 p.

13. Schmid, M.S. Language attrition. Cambridge: Cambridge University Press, 2011. 277 p. DOI: 10.1017/CBO9780511852046.

14. Sоzdik.kz. Қазақ-орыс және орыс-қазақ онлайн сөздігі [Электрондық ресурс]. – Режим доступа: https://sozdik.kz/ru/dictionary/translate/ru/kk (дата обращения: 10.11.2025).

15. Van Dijk, T.A. Ideology: A Multidisciplinary Approach / T.A. van Dijk. London: SAGE Publications, 1998. 302 p.