Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы өлшем бірліктерінің ағылшын тіліне аударылу ерекшеліктері

Ұсынылған ғылыми жұмыста кеңістік пен уақыт категориясына жататын метрологиялық бірліктерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аударуда кездесетін тәсілдер жүйесі қарастырылады. Зерттеу барысында қазақ халқының көшпелі өмірінен хабардар ететін өлшем бірліктерінің ағылшын тіліне тәржімалау барысында пайда болған қиындықтар мен ерекшеліктер талданады. Нәтижесінде кеңістік пен уақыт категорияларының біртұтас екендігі тек қазақ тілінде ғана емес, құрылымы мүлде өзгеше ағылшын тілінде де айқындалды. Қазақ халқының дүниетанымын, тұрмыс-тіршілігін, мәдени өмірі мен тарихын ағылшын тілді оқырмандарға түсінікті, қарапайым етіп жеткізудің түрлі жолдарының бар екендігі, аударуда ұлттық колориттің толық сақталмайтыны және мағыналық сәйкессіздікке жол берілгені дәлелденді. Мақалада салғастырмалы (контрастивті), талдау және түсіндіру әдістері қолданылды. Ғылыми зерттеудің мақсаты көшпелі мәдениет кезеңінен хабар беретін өлшем бірліктерінің басқа тілге аударылу ерекшеліктерін көрсету. Осыған орай, қазақ тіліндегі өлшем атауларын ағылшын тіліне аударудың тиімді жолдарын анықтау, олардың мағыналық және мәдени ерекшеліктерін салыстыра талдай отырып аударма сапасын көтеру қазіргі аударматану мен әдебиеттану салалары үшін өзекті мәселелердің бірі. Зерттеу нәтижелері аударматану, этнолингвистика, контрастивті және когнитивті лингвистика, лексикология мен әдебиет салаларына ғылыми және практикалық негіз бола алады.

1. Алексеева И.С. Введение в переводоведение (общие и лексические проблемы). – СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. – 352 с.

2. Алшинбаева Ж.К. Көркем мәтіндегі фразеологизмдердің этномәдени семантикасы және оның тіларалық берілуі (қазақ және ағылшын тілдері материалдары негізінде): философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Нұр-Сұлтан, 2022. – 124 б.

3. Артистов Н.Б. Основы перевода. – Москва: Издательство литературы на иностранных языках, 1959. – С. 64-67.

4. Әуезов, М. Абай. – Мәскеу: Прогресс, 1975. – 459 б.

5. Әуезов М. Абай жолы: роман-эпопея. – Алматы: Жазушы, 1989. – Кн. 1. – 608 б.

6. Кашкин И.А. Для читателя-современника: статьи и исследования. – Москва: Советский писатель, 1977. – С. 558-560.

7. Қартаева Т. Маңғыстау, Үстірт қазақтарының дәстүрлі гидротехникалық білімі // Отан тарихы. – 2019. – № 3(87). – 205-223-бб.

8. Құлманов С. Аударманың өзекті мәселелері. – Алматы: Palitra-Press, 2015. – 206 б.

9. Өтебаева Э.Ә., Солтанбекова А.Ә. Халықтық өлшем бірліктерінің этномәдени семантикалық көрінісі // Тілтаным. – 2021. – № 3(83). – 89-102-бб.

10. Рсалиева Н. Көркем аударманың келелі мәселелері (І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясының орыс және ағылшын тілдеріндегі аудармалары негізінде). – Алматы: «Sardar G», 2024. – 256 б.

11. Сейдімбек А. Қазақ әлемі: этномәдени пайымдау. – Алматы: Санат, 1997. – 464 б.

12. Сибагатова Д.Е. О точности воспроизведения национального колорита реалий в переводах повести М. Ауэзова «Коксерек» на русский и английский языки // Eurasian Journal of Philology: Science and Education. – 2011. – Т. 132. – № 2. – 349-351-бб.

13. Тауұлы Ә. Қазақ салт-дәстүрлері. – Алматы: Балауса, 2017. – 384 б.

14. Auezov M. Abai (Abridged). – Moscow: Progress Publishers, 1975. – 459 p.

15. Hermans, T. Cross-cultural Translation Studies as Thick Translation // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 2003. Vol. 66. No. 3. Pp. 380-389.

16. Keller, T. Kulturtransferforschung: Grenzgänge zwischen den Kulturen // Kultur. Theorien der Gegenwart. Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften, 2010. Pp. 101-114.

17. Liu, Yang. Translation and English Language Learning: A Study on Its Effectiveness Across Different Levels of Proficiency. 2025. Vol. 30. Pp. 18539-18577.

18. Lörscher, W. Translation Performance, Translation Process and Translation Strategies. Tübingen: Gunter Narr Verlag, 1991. 136 p.

19. Savory, T. The Art of Translation. London: Jonathan Cape, 1957. 68 p.

20. Sırkıntı, H.G. Turkish-to-English Short Story Translation by DeepL: Human Evaluation by Trainees and Translation Professionals vs. Automatic Evaluation // Marmara University Journal. 2025. Vol. 11. Issue 1. Pp. 17-42.

21. Zeynalova, H. Translation Challenges of Cultural Realia in English Literary Texts: Semantic and Pragmatic Aspects // EuroGlobal Journal of Linguistics and Language Education. 2025. Vol. 2. No. 1. Pp. 70-78.

22. Zhabayeva, S. The Pragmatics of Translating Proverbs and Sayings from Kazakh into English (on the Material of Book of Words by Abai Kunanbaev) // Аblai Khan KazUIR&WL Bulletin. Philological Sciences Series. 2023. No. 3(70). Pp. 395-406.