Қазақ тілінің ұлттық корпусында этномәдени бірліктерді модельдеу

Мақала Қазақ тілінің ұлттық корпус базасында анықталған этномәдени бірліктерді ішкорпусқа енгізу мәселелесіне арналған. Осымен байланысты этномәдени бірліктердің қазақ тілінің ұлттық болмысын, дәстүрін, дүниетанымын, рухани және материалдық құндылықтарын сақтаудағы кумулятивтік қызметін айқындауға назар аударылады. Мақалада этномәдени атаулардың үлгісі ретінде «тұсаукесер» рәсімінің лексикалық, мәденисемантикалық және мәтіндік-контекстуалды деңгейдегі көріністері талданып, олардың мәдени коды айқындалады. Аталған бірлік негізінде ұлттық мәдени кодтың тілдегі көрінісі және оның символдық мәні, прагматикалық қызметі талданады. Бұл өз кезегінде тілдік деректерді тек құрылымдық емес, мазмұндық-мәдени қырынан да жүйелеудің маңызын көрсетеді. Зерттеу барысында лексика-семантикалық талдау мен алгоритмдік бағдарламалық тәсілге сүйенген модельдеу әдісі қолданылады. Зерттеу маңыздылығы этномәдени бірліктерді цифрландыру, оларды ұлттық корпус аясында жүйелеу арқылы қазақ тілінің ұлттық болмысын сақтауға, тіл мен мәдениеттің бірлігін жаңа технологиялық деңгейде дамытуға және заманауи лингвистикалық зерттеулердің әдіснамалық базасын кеңейтуге бағытталуымен өзектеледі. Зерттеу нәтижесі Қазақ тілінің ұлттық корпусын жетілдіруге, этномәдени бірліктерді цифрландыруға, жүйелеуге, тіл мен мәдениеттің сабақтастығын жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.  

1. Барменкулова А.С., Жаңабекова А., Манкеева Ж.А. Этномәдени бірліктердің корпуста берілу жолдары // Tiltanym. 2023; 89(1): 56-66-бб. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-1-56-66

2. Бисенбаева М.К. Этномәдени лексиканың танымдық-қатысымдық қызметі (аймақтық лексика материалдары негізінде): философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2019.

3. Денисенко В.Н. К обоснованию теории языкового моделирования // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Теория языка. Семиотика. Семантика. – 2005. – №1. – С. 7-18.

4. Жұбанов А.Қ. Қолданбалы лингистика: Формальды модельдеу. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 280 б.

5. Жұбанов А.Қ. Компьютерлік лингвистикаға кіріспе: монография. – Алматы: «КИЕ лингвоелтану инновациялық орталығы», 2013. – 204 б.

6. Жұбанов А.Қ. Қолданбалы лингвистика: қазақ тілінің статистикасы. Монография. – Алматы: Қазақ университеті, 2013. – 209 б.

7. Жұбанов А.Қ. Принципы автоматизации морфологияческой разметки текстов Национального корпуса казахского языка (НККЯ) // Материалы Международный научно-практической конференции «Контрастивные исследования и прикладная лингвистика». 29-30 октября 2014 года в Минском государственном лингвистическом университете. – Минск. – 4 комп.стр.

8. Жұбанов А.Қ., Жаңабекова А.Ә. Корпустық лингвистика. – Алматы: Қазақ тілі, 2017. – 336 б.

9. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. – Алматы: ТОО «Әлем Даму Интеграция», 2017. – 4-том. – 856 б.

10. Лотман Ю.М. Семиосфера. – СПб.: Искусство-СПб, 1992. – 704 с.

11. Манкеева Ж. Тіл және мәдениет: лингвомәдениеттанудың өзекті мәселелері. – Алматы: Елтаным, 2008. – 350 б.

12. Dunn, J. Representations of language varieties are reliable given corpus similarity measures. Proceedings of the Eighth Workshop on NLP for Similar Languages, Varieties and Dialects. Kyiv, Ukraine: Association for Computational Linguistics, 2021. Pp. 28-38.

13. Hardie, A. Modelling linguistic variation with corpora. Quantitative corpus linguistics with R. Routledge, 2017. Vol. 3. Iss. 3. Pp. 201-204. https://doi.org/10.47689/2181-3701

14. Lakoff, G. Johnson, M. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press, 1980.

15. Tlegenova, G.B., Rysbergen, K.K., Zhanabekova, A.A. Representativeness of Mythonyms and Theonyms in Language Corpora. International Journal of Society, Culture & Language. Vol. 12(1). 2024. Pp. 374-395. https://doi.org/10.22034/ijscl.2024.2017262.3288