«Рухани жаңғыру» бағдарламасының шаршысөз дискурсында қабылдануы

Мақала Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткерлерінің «Рухани жаңғыру» бағдарламасын іске асыруға арналған жария сөздерін кешенді когнитивтік-дискурстық талдауға арналған. Зерттеудің дереккөзі ретінде әртүрлі деңгейдегі мемлекет қайраткерлерінің жария сөздерінің мәтіндері мен үзінділері, сондай-ақ 2017 2025 жылдар аралығындағы ғылыми және әлеуметтік-мәдени жобаларды іске асыру жөніндегі есептер пайдаланылды. Сонымен қатар зерттеу материалына Қазақстан Республикасының Президенті Қ.-Ж. Тоқаевтың 2023, 2024 және 2025 жылдары өткен Ұлттық құрылтай отырыстарындағы бағдарламалық баяндамалары енгізілді. Зерттеу семантикалық және вербалды-семантикалық талдау, когнитивтік, дискурстық, интеракциялық және салыстырмалы әдістерді, сондай-ақ негізгі лексемалар мен сөз тіркестерінің диахрондық SEO-талдауын қамтитын ғылыми әдістер кешені арқылы жүзеге асырылды. Талдау нәтижесінде зерттеліп отырған шаршысөз дискурсының басым концептілері «бағалау» және «үздіксіздік» екені анықталды. Бұл концептілер ырықсыз етіс құрылымдары, проспективтік семантикаға ие етістіктер, етістіктен жасалған зат есімдер және адамгершілік құндылықтарға қатысты абстрактілі лексика сияқты әртүрлі семантикалық-синтаксистік құралдар арқылы вербалданады. Қазақстан Республикасы Президентінің риторикасына тән проспективтік семантиканың ел болашағының стратегиялық бейнесін қалыптастыруда шешуші рөл атқаратыны анықталды. Үш бағдарламалық баяндаманың диахрондық SEOталдауы дискурстық басымдықтардың эволюциясын қадағалауға мүмкіндік берді: 2023 2024 жылдары тарихи жады мен ұлттық бірегейлікті өзектендіруден бастап, 2025 жылы сыртқы саяси ұстанымдарды айқындауға және даму перспективаларын алдыңғы қатарға шығаруға дейінгі өзгерістер анықталды. Зерттеу нәтижелері қолданылған вербалды-семантикалық құралдардың ықпал ету әлеуеті мен перлокутивтік әсері тұрғысынан жоғары тиімділігін растайды. Бұл өз кезегінде аталған бағытта шаршысөз саяси дискурсын оңтайландыру жөніндегі ұсынымдарды одан әрі әзірлеудің тиімділігін негіздейді.

1. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической семантике языка. – Воронеж, 1996. – 104 c.

2. Бюлер К. Теория языка: Репрезентативная функция языка. – Москва: Прогресс, 1995. – С. 74-136.

3. Вежбицкая А. Семантические универсалии и описание языков. – Москва: Языки русской культуры, 1999. – 654с.

4. Владимирова Т.А. Типы публичной речи. Презентация. 2007. URL:https://portal.tpu.ru/SHARED/t/TATVLAD/sechs/Tab2/Tema_5.pdf. (дата обращения: 25.03.2025).

5. Вольф Е. М. Функциональная семантика оценки. – Москва: КомКнига, 2006. – 280 с.

6. Выступление Главы государства К.-Ж. Токаева на втором заседании Национального курултая «Әділетті Қазақстан – Адал азамат» 17.06.2023. URL:https://www.akorda.kz/ru/vystuplenie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-na-vtorom-zasedanii-nacionalnogo-kurultayaadiletti-kazakstan-adal-azamat-175233 (дата обращения: 05.02.2025).

7. Выступление Главы государства К.-Ж. Токаева на третьем заседании Национального курултая «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс». 15.03.2024. URL: https://www.akorda.kz/ru/vystuplenieglavy-gosudarstva-ktokaevana-tretem-zasedaniinacionalnogo-kurultaya-1525116 (дата обращения: 25.03.2025).

8. Выступление Главы государства Касым-Жомарта Токаева на четвертом заседании Национального курултая. 26.05.2025. URL:https://www.akorda.kz/ru/vystuplenie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-na-chetvertom-zasedanii-nacionalnogo-kurultaya-142359 (дата обращения: 27.05.2025).

9. Выступление Государственного секретаря РК Абдыкаликовой Г.Н. на торжественной церемонии вручения премий лучшим НПО страны в рамках программы «Рухани жаңғыру». 21.11.2017. URL:https://www.akorda.kz/ru/secretary_of_state/secretary_of_state_speeches/vystuplenie-gosudarstvennogo-sekretarya-rkabdykalikovoi-gn-na-torzhestvennoi-ceremonii-vrucheniya-premii-luchshim-npo-strany-v-ramkah-progr (дата обращения: 27.05.2025).

10. Карасик В. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. – Волгоград: Перемена, 2002. – 476 с.

11. Кубрякова Е.С. О когнитивной лингвистике и о семантике слова «когнитивный» // Вестник ВГУ. Серия лингвистика и межкультурная коммуникация. – Т. 14. – 2001. – C. 4-10.

12. Пименова М. Введение в когнитивную лингвистику. Вып. 4. – Кемерово, 2004. – 208 с.

13. Степанов Ю.С. Константы: Словарь русской культуры. – Москва: Языки русской культуры, 1997. – 824 с.

14. Стернин И.А. Теоретические и прикладные проблемы языкознания. Научный ред. З.Д. Попова. – Воронеж: Истоки, 2008. – 596 с.

15. Ухванова-Шмыгова И.Ф., Маркович А.А., Ухванов В.Н. Методология исследований политического дискурса: актуальные проблемы содержательного анализа общественно-политических текстов. Вып. 3. Под общ. ред. И.Ф. Ухвановой-Шмыговой. – Мн.: «Технопринт», 2002. – 360 с.

16. Фрейдина Е.Л., Ковпак Н.А., Королева Ю.П. Просодия публичной речи. – Москва: Прометей, 2013. – 224 с.

17. Beaugrande, R. de. Text, discourse and process: Toward an interdisciplinary science of texts. Hillsdale. N.Y.: Lawrence Erlbaum, 1980. XV. 351 p.

18. Fauconnier, G., Turner, M. The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind's Hidden Complexities. N.Y.: Basic Books, 2002. 440 p.

19. Hogan, P.C. The mind and its stories. Narrative universals and human emotion. Cambridge: Cambridge univ. press, 2003. XII. 318 c.

20. Kiklewicz, A. Fenomeny komunikacji (normy i dewiacje w zachowaniach językowych). Olsztyn, 2020. 500 р.

21. Kinsbourne, M. Hemispheric specialization and the growth of human understanding // American Psychologist. No. 37. 1982. Рp. 411–420.

22. Langacker, R. Cognitive grammar. A basic introduction. N.Y.: Oxford University Press, 2008. 551 р.

23. Semino, E., Culpeper, J. Cognitive Stylistics. Amsterdam: John Benjamins, 2002. 333 р.