Ілияс Жансүгіров өлеңдеріндегі лексемалардың лингвопоэтикалық сипаты

Қазіргі жаһандану кезеңінде Ілияс Жансүгіровтің лингвопоэтикалық дискурсы ұлттық бірегейлікті сақтау мен тарихи-мәдени тұтастықты жаңғырту парадигмасында қазақ халқының этномәдени танымы мен тілдік дүниетанымын бейнелейтін маңызды рухани-танымдық құндылық ретінде қарастырылады. Зерттеудің мақсаты Ілияс Жансүгіровтің поэтикалық дискурсында қолданылатын лексикалық бірліктерді семантикалық және стилистикалық аспектіде жүйелеп, олардың көркемдік-эстетикалық қызметін анықтау, сондай-ақ поэтикалық тіл мен этномәдени таным арасындағы өзара байланысты ашып көрсету. Зерттеудің ғылыми-тәжірибелік маңыздылығы оның нәтижелерін қазақ тілінің лексикалық-тілдік бірліктерді жүйелеуде, көркем мәтіндегі этномәдени мәнді ашуда және поэтикалық дискурсты кешенді тілдік талдауда қолдануға болады. Зерттеудің әдіснамалық негізін лексемалардың семантикалық ерекшеліктерін анықтауға бағытталған лингвистикалық және когнитивтік талдау, сондай-ақ сөздік дереккөздерге сүйенетін лексикографиялық әдіс құрайды. Талдау Ілияс Жансүгіровтің идиолектісіндегі бірліктердің мәнмәтіндік және мәдени-танымдық сипаттарын ескере отырып жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде Ілияс Жансүгіровтің поэтикалық тілінің бейнелілікке және ұлттық-мәдени мазмұнның тереңдігіне қанық екені анықталды. Ақынның идиолектісі қазақ халқының дүниетанымдық көкжиегін, таным-түйсігін және эстетикалық құндылықтарын айшықтайтын күрделі семиотикалық құрылым ретінде танылады. Зерттеудің құндылығы поэтикалық тілдің көркемдік-эстетикалық әлеуетін ашуға және ұлттық танымды тілдік деңгейде сипаттауға қосатын үлесімен ерекшеленеді.

1. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка: учебное пособие. 2-е изд., доп. – Алматы: Санат, 1997. – 608 с.

2. Әбдуәли Қ. Қазақ қандай халық? – Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 652 б.

3. Бабалар сөзі. Т. 93. Магиялық фольклор. – Астана: Фолиант, 2013. – 432 б.

4. Бабалықұлы Ж., Тұрдыбаев А. Қырандар. – Алматы: Жазушы, 2009. – 224 б.

5. Бакраденова А.Б. Ақын музейі – көненің көзі, тарихтың өзі // «Жансүгіров тағылымы»: республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Талдықорған, 2023. – 227 б.

6. Жансүгіров І. Көп томдық шығармалар жинағы. Өлеңдер. Т. 1 / құраст. Ш. Кыяхметова. – Алматы: Баянжүрек, 2019. – 528 б.

7. Исаева Г. Жаңбыр және оның түрлері // Ана тілі. – 2016. – 19 мамыр.

8. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1977. – 711 б.

9. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі: энциклопедия. – Т. 1. АД. – Алматы: DPS, 2011. – 736 б.

10. Құрманалиева Э.Т., Тілегенов Н., Сайлауова А.Т. Артық болмас білгенің: рухани-танымдық жинақ. – Тараз: Тараз университеті, 2018. – 400 б.

11. Манкеева Ж.А. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық негіздері. – Алматы: Жібек жолы, 2008. – 356 б.

12. Сыздықова Р. Тілдік норма және оның қалыптануы (кодификациясы). Көптомдық шығармалар жинағы. Т. 8. – Алматы: Ел-шежіре, 2014. – 292 б.

13. Тер-Минасова С. Тіл және мәдениетаралық коммуникация. – Алматы: Ұлттық аударма бюросы қоғамдық қоры, 2008. – 264 б.

14. Уәли Н. Фразеология және тілдік норма. – Алматы: Қазақ тілі, 2021. – 120 б.

15. Фазылжан А. Қазақ сөзінің құрылысы: екпін мәселесі [Электронды ресурс]. – URL: https://kitap.kz/music/9/27-kazaq-sozining-qurylysy-ekpin-m-selesi (қаралған күні: 01.06.2026).

16. Хасен Б., Жанайхан Б. Қазақ және түрік тілдеріндегі «сары» сөзі қатысқан тіркестердің семантикалық ерекшеліктері // Тілтаным. – №1. 2016. –45-48-бб.

17. Issabekova, G., Nazarbekova, P., Abdykadyrova, T., Rizakhojayeva, G., Akeshova, M. Teaching the Linguistic Aspects of Ethnocultural Units Employing Comparative-Historical Method // Eurasian Journal of Applied Linguistics. Vol. 10. No.3, 2024. Pp. 33-46.

18. Jakypbekova, M., Abyzova, A., Kyyakhmetova, S., Shukenay, G., Turysbekova, A., Myrzabek, N. Cognitive

19. Characteristics of Ethnographisms Related to Material Culture (Based on Ethnographic Poems of Ilyas Zhansugurov) // Eurasian Journal of Applied Linguistics. Vol. 11. No.2, 2025. Pp. 109-121.