Ономастическое пространство в средневековом мамлюкско-кипчакском письменном памятнике «Байтарату’л-вазих»

«Байтарату’л-Вазих» ценный исторический письменный памятник, позволяющий проследить процесс исторического развития кыпчакского языка, а также выявить его лексическую и структурную преемственность с современным казахским языком. В статье рассматривается ономастическое пространство средневекового письменного памятника мамлюко-кыпчакского периода «Байтарату’л-вазих», в частности языковые и содержательные особенности теонимов и антропонимов. Цель исследования выявление религиозно маркированных собственных имён в тексте памятника, анализ их структурных, фонетических и семантических характеристик, а также установление их преемственности с современным казахским языком. В статье теонимы и антропонимы систематизируются в текстовом контексте, определяется функция и смысловая нагрузка. Применяются историко-сопоставительный и лексико-семантический методы, что позволяет показать взаимодействие древнетюркского мировоззрения и исламской традиции. В результате определяется роль ономастических единиц памятника «Байтарату’л-вазих» в репрезентации религиозно-культурной системы средневекового кыпчакского языка. Научная новизна теонимы и антропонимы данного письменного наследия впервые комплексно рассматриваются в рамках ономастического пространства и характеризуются с историкосемантической точки зрения. Результаты исследования способствуют более глубокому пониманию лексической системы мамлюко-кыпчакского языка и её исторической преемственности с современным казахским языком.

1. Амирова Г. The Lexical and Semantic Analysis of Zamakshari' Dictionary «Muqaddimat Al Adab» and its Relation to The Kazakh Landuage International Journal of Society, Culture & Language (IJSCL), 2024. https://doi.org/10.22034/ijscl.2023.2011077.3159

2. Аубакирова Қ. Иршәдүл-мулук уәс-салатин» ескерткішіндегі (XIVғ.) теолингвистикалық кеңістік. – Қызылорда: «Жиенай», 2023. – 160 б.

3. Баласағұни Й.. Құтадғу білік: Құт әкелетін білім. – Түркістан: Тұран, 2024. – 555 б.

4. Боранбаев С., Серкебаева Г. Ортағасырлық «Кодекс Куманикус» жазба ескерткішінің сөздігі. – Шымкент: Әлем, 2024. – 220 б.

5. Жақыпов Ж., Кәрібай Қ. Дін негізді фразеологизмдер // Тілтаным. – №2 (90). – 2023.

6. Жалмаханов Ш., Серімов Е., Ағабекова Ж.М. Замахшари «Мукаддимат әл-әдәб» сөздігі (ХІІғ). – Қарағанды: Tengri, 2023. – 282 б.

7. Иассауи Қ.А. «Диуани Хикмет» Ақыл кітабы. – Алматы: Өнер, 2007. – 312 б.

8. Исахан М., Муслимов, М., Көкенай, С., Сыдықов, Б. Дін мәселелері жөніндегі ғылыми-зерттеу және талдау орталығы. – Астана, 2015. – 60 б.

9. Кемел М. Күлтегін. Тоныкөк. – Астана: Аударма, 2002. – 96 б.

10. Кенжалин К.Қ. Қазақ тілінің тарихи сөздігі. – Астана, 2022а. – Т. 3. – 472 б.

11. Кенжалин К.Қ. Қазақ тілінің тарихи сөздігі. – Астана, 2022b. – Т.1. – 432 б.

12. Кенжалин К.Қ. Қазақ тілінің тарихи сөздігі. – Астана, 2022c. – Т.2. – 472 б.

13. Кеңесбаев І. Фразеологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. – 797 б.

14. Малбақов М., Есентаева, Қ., Хинаят, Б. Қазақ әдеби тілінің сөздігі XIV том және тағы басқалар. Том 14. – Алматы, 2011. – 800 б.

15. Мамырбекова Г. Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Мемлекеттік тілді дамыту институты, 2017. – 656 б.

16. Мухитдинов Р., Жұмабеков Қ., Сейдамат Ә. Теолингвистикалық сөздік. – Алматы: Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2020. – 200 б.

17. Наделяев В.М., Насилов Д.М., Тенишев Э.Р., Щербак А.М. Древнетюркский словарь. – Ленинград: Наука, 1969. – 760 с.

18. Оңғар қажы Өмірбек, Құран Кәрім.1-ден 30-ға дейінгі паралар, арабша транскрипциясы және қазақша мағынасы. – Алматы: Дәуір, 2021. – 1216 б.

19. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. Т. 3. – СПб. – 1893. – C. 1047-1048.

20. Садықбеков А. «Орта ғасыр қыпшақ жазба ескерткіштерінің тілі» (Китаб Муқаддима Әбу Ләйс әсСамарқанди) еңбегінің негізінде. – Алматы, 2010.

21. Сайлаубайұлы Н., Ыбрайымұлы Е. Намаз оқып үйренейік. – Алматы: «Көкжиек-Б» баспасы, 2013. – 88 б.

22. Сүлейменов О. Азия. – Алматы: «Библиотека Олжаса ИД», 2014. – 356 с.

23. Үдербаев А., Нақысбеков, О., Қоңыратбаева, Ж. (2010). Уалиханов Ш. Көп томдық шығармалар жинағы. – Алматы. – 464 б.

24. Akalɪn, М., Mehmet Emin Ačar. Baytaratü 'l-vazɪh (inceleme-metin indeks) Nu: 7105 Ocak, 1986.

25. Atalay, B. Divanü Lügat-it-Türk Tercümesi III. Ankara: TDK Yayınları, 1941.

26. Çağatay, Saadet. Eine osttürkische Handschrift: Baytaratʼul-vażiḥ Ankara, 1957. 602 s

27. Özgür, C. Baytaratü 'l-vazɪh (metin). 1988. 209 s.

28. Şirin, R. Kitäb fi Riyazati ՚l-Hayl, Kitab fiilm՚n Nüşṣäb.Erzurum, 1989.

29. Uğurlu, М. Munyetu՚ll-ğuzat. Ankara: Ağustos, 1984.