Қазақ тіліндегі күрделі етістіктер: құрамдық және мағыналық ерекшелігі

Мақалада етістіктердің зерттелуі, күрделі етістіктердің грамматикалық және семантикалық тұрғыдан бөлінісін түркі кеңістігінде зерттеген М.А. Казембек, А.Н. Кононов, С.М. Малов, Н.Б. Баскаков т.б. зерттеушілердің еңбектеріне тоқтала отырып, қазақ тіл білімінде күрделі етістіктер грамматикалық көрсеткіштеріне қарай, болмаса семантикасына қарай бөлінді ме, қайсысы басым түсетінін түсіндіру мақсаты болды. Күрделі етістіктердің лексикалануы Ж.Шакенов талдаулары негізінде қарастырылды. А.Байтұрсынұлы, А.Ысқақов, Ы.Мамановтардың күрделі етістіктерді жіктеудегі принциптері, пікір айырмашылықтары, терминдердің тұрақтануы т.б. мәселелер назарға алынды. Морфологиялық категориялардың бірі – күрделі етістіктер функционалды семантикалық категорияның бастауы. Күрделі етістіктердің функционалдық тұрғыдан мағыналық мүмкіндіктерінің ашылуы семантикалық категория ретінде өмір сүруінің критерийі екені рас, ал өрістің әртүрлі тілдік құралдардың жиынтығынан тұруы семантикалық өрістің негізгі белгісі болса да, арнайы сөз болмайды. Фунционалдылық мәселесі М.Жолшаева, С.Құлманов, А.Жаңабековалардың т.б. еңбектерінде қарастырылған. Ал бұл зерттеуде күрделі етістіктердің қолданысы, семантикасы қазіргі баспасөз мәтіндерінде қалай көрініс тауып отырғаны айтылады.

1. Байтұрсынұлы А. Он екі томдық шығармалар жинағы. Қазақ және орыс тілдерінде. Төртінші том. Тіл – құрал. – Астана, Алашорда, 2022. – 384 б.

2. Бегалиев Ғ., Н.Сауранбаев. Қазақ тілінің грамматикасы. – Алматы:

3. Қазақтың біріккен мемлекеттік оқу құралы баспасы, 1944. – 251 б.

4. Бондарко А.В. Основы функциональной грамматики. – Санкт-Петербург: Издательство Санкт-Петербургского университета, 1999. – 200 с.

5. Жаңабекова А. Қазақ тіліндегі функционалды-семантикалық темпоралдылық категориясы. – Алматы: Елтаным, 2012. – 154 б.

6. Жұбанов Қ. Қазақ тiлiнiң ғылыми куpсы жөнінен лекциялаp. – Алматы: Ана тілі, 2002. – 256 б.

7. Исаев С. Қазақ тілі. – Алматы, Мектеп, 1993. – 288 б.

8. Қазақ тілінің грамматикасы. – Алматы: Қазақтың біріккен мемлекеттік оқу құралы баспасы, 1944. – 251 б.

9. Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология. 1-бөлім. – Алматы: Ғылым, 1967. – 350 б.

10. Қазақ тілінің функционалды грамматикасы. / Жауапты редактор: М. Малбақов. 2-кітап. – Алматы: Дайк Пресс, 2011. – 828 б.

11. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы: Ғылым, 1987. – 368 б.

12. Құлманов С. Қазақ тіліндегі модалділік категориясының фукционалды-семантикалық өрістері. – Алматы, 2025. – 265 б.

13. Малов С.М. Памятники древнетюркской письменности. – Москва, АН СССР, 1978. – 467 б.

14. Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – Алматы, Мектеп, 1966. – 153 б.

15. Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері. Құрастырған: Ғ. Әнес. – Алматы: Абзал-ай, 2014. – 640 б.

16. Момынова Б.Қ., Саткенова Ж.Б. Қазақ тілінің морфологиясы. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2014. – 279 б.

17. Оразов М. Көмекші сөздер. – Ташкент: Наурыз, 1997. – 184 б.

18. Оразов М. Етістік (грамматикалық формаларының қалыптасуы мен дамуы). – Алматы: Ы. Алтынсарин ат. білім академиясының республикалық баспа кабинеті, 2001. – 387 б.

19. Оралбаева Н. Қазақ тіліндегі аналитикалық етістіктер. – Алматы, Анатілі, 1978. – 120 б.

20. Шакенов Ж. Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен күрделі тұлғалар. – Алматы, Мектеп, 1991. – 136 б.

21. Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков (глагол). – Ленинград: Наука, 1981. – 181 стр.

22. Ысқақов А. Қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ғылым 1964. – 356 б.

23. Ысқақов А. Қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Мектеп, 1991. – 399 б.