Қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгерушілердің коллокациялық қателері: Ұлттық корпус деректері негізінде

Қазақ тілін екінші тіл (L2) ретінде меңгерушілердің жазба жұмыстары бүгінге дейін корпустық тәсілмен зерттелген жоқ. Осымен байланысты зерттеудің мақсаты – қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгеретін оқушылардың жазба мәтіндеріндегі коллокациялық қателерді оқушылар корпусы негізінде анықтау, жіктеу және себептерін интерпретациялау. Осы зерттеуде оқушылар корпусы арқылы коллокациялық қателерді анықтауға, жіктеуге және интерпретациялауға назар аударылады. Жұмыс екінші тілді меңгеру теориясына (SLA, Second Language Acquisition) жалғамалы түркі тілдері, оның ішінде қазақ тілі материалы бойынша үлес қосады. Алдыңғы зерттеулерге сүйене отырып, мақалада «мәдени коллокация» деген теориялық категория ұсынылады. Зерттеу материалы ретінде орта мектеп деңгейіндегі 25 оқушының «Наурыз мейрамы» тақырыбына жазған 65 эссесінен құралған корпус (жалпы көлемі 12500 – 14000 сөз) алынды. Эссе мәтіндері қолмен аннотацияланып, қателерді талдау (Error Analysis) әдістемесі қолданылды. Корпустан 94 коллокациялық қате анықталып, олар лексикалық алмастыру (47%), етістік пен зат есім тіркестеріндегі ауытқулар (24%), бірінші тілдің ықпалына байланысты қателер (18%) және сын есім мен зат есім тіркестеріндегі қателер (11%) деп төрт санатқа жіктелді. Талдау грамматикалық дұрыстық пен коллокациялық құзыреттіліктің бір-бірінен ажырайтынын көрсетеді. Нәтижелер қазақ тілін L2 ретінде оқыту бағдарламаларын, лексикографиялық ресурстарды және мұғалімдерді даярлауды жетілдіру үшін эмпирикалық негіз ұсынады.

1. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. – Алматы: Ғылым, 1970. – 214 б.

2. Болғанбаев Ә. Лексикология. – Алматы: Мектеп, 1988. – 184 б.

3. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 581 б.

4. Исаев С. Қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. – Алматы: Рауан, 1998. – 304 б.

5. Қазақ әдеби тілінің сөздігі: он бес томдық. – Алматы: Арыс, 2011.

6. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 968 б.

7. Қасым Б. Қазақ тілінің лексикологиясы мен лексикографиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2013. – 272 б.

8. Уәли Н. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері. – Алматы: Дайк-Пресс, 2007. – 342 б.

9. Alonso Ramos, M. Towards the synthesis of combinatorial information in the dictionary entry. Phraseology in foreign language learning and teaching / ed. by F. Meunier, S. Granger. Amsterdam: John Benjamins, 2006. Pp. 87–104.

10. Bahns, J., Eldaw, M. Should we teach EFL students collocations? System. 1993. Vol. 21. No. 1. Pp. 101–114. DOI: 10.1016/0346-251X(93)90010-E.

11. Bestgen, Y., Granger, S. Quantifying the development of phraseological competence in L2 English writing: an automated approach. Journal of Second Language Writing. 2014. Vol. 26. Pp. 28–41. DOI: 10.1016/j.jslw.2014.09.004.

12. Bestgen, Y., Granger, S. Tracking L2 writers’ phraseological development using collgrams: evidence from a longitudinal EFL corpus. Corpora and lexis / ed. by S. Hoffmann, A. Sand, S. Arndt-Lappe, L.M. Dillmann. Leiden; Boston: Brill, 2018. Pp. 277–301.

13. Candarli, D.A longitudinal study of multi-word constructions in L2 academic writing: the effects of frequency and dispersion. Reading and Writing. 2021. Vol. 34. No. 5. Pp. 1191–1223. DOI: 10.1007/s11145-020-10108-3.

14. Chomsky, N. Aspects of the theory of syntax. Cambridge, MA: MIT Press, 1965. 261 p.

15. Durrant, P., Schmitt, N. To what extent do native and non-native writers make use of collocations? International Review of Applied Linguistics in Language Teaching. 2009. Vol. 47. No. 2. Pp. 157–177. DOI: 10.1515/iral.2009.007.

16. Firth, J.R. A synopsis of linguistic theory, 1930–1955. Studies in linguistic analysis. Oxford: Blackwell, 1957. Pp. 1–31.

17. Garner, J. The cross-sectional development of verb-noun collocations as constructions in L2 writing. International Review of Applied Linguistics in Language Teaching. 2022. Vol. 60. No. 3. Pp. 909–935. DOI: 10.1515/iral-2019-0169.

18. Granger, S. From CA to CIA and back: an integrated approach to computerized bilingual and learner corpora. Languages in contrast / ed. by K. Aijmer, B. Altenberg, M. Johansson. Lund: Lund University Press, 1996. Pp. 37–51.

19. Granger, S. Error-tagged learner corpora and CALL: a promising synergy. CALICO Journal. 2003. Vol. 20. No. 3. Pp. 465–480.

20. Granger, S. (ed.) Perspectives on the L2 phrasicon: the view from learner corpora. Bristol: Multilingual Matters, 2021.

21. Granger, S., Meunier, F. (eds.) Phraseology: an interdisciplinary perspective. Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins, 2008. 422 p. DOI: 10.1075/z.139.

22. Granger, S., Bestgen, Y. The use of collocations by intermediate vs. advanced non-native writers: a bigram-based study. International Review of Applied Linguistics in Language Teaching. 2014. Vol. 52. No. 3. Pp. 229–252. DOI: 10.1515/iral-2014-0011.

23. Harris, R.A. The linguistics wars: Chomsky, Lakoff, and the battle over deep structure. 2nd ed. Oxford: Oxford University Press, 2021. 568 p.

24. Hoey, M. Lexical priming: a new theory of words and language. London: Routledge, 2005. 202 p.

25. Howarth, P. Phraseology and second language proficiency. Applied Linguistics. 1998. Vol. 19. No. 1. Pp. 24–44. DOI: 10.1093/applin/19.1.24.

26. Hunston, S. Corpora in applied linguistics. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2022. DOI: 10.1017/9781108616218.

27. Hymes, D. On communicative competence. Sociolinguistics: selected readings / ed. by J.B. Pride, J. Holmes. Harmondsworth: Penguin, 1972. Pp. 269–293.

28. Jarvis, S., Pavlenko, A. Crosslinguistic influence in language and cognition. New York: Routledge, 2008. 264 p. DOI: 10.4324/9780203935927.

29. Johanson, L., Csató, É.Á. (eds.) The Turkic languages. London; New York: Routledge, 1998. 480 p. DOI: 10.4324/9780203066102.

30. Lewis, M. Teaching collocation: further developments in the lexical approach. Hove: Language Teaching Publications, 2000. 256 p.

31. McEnery, T., Wilson, A. Corpus linguistics: an introduction. 2nd ed. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2001. 235 p.

32. Nation I.S.P. Learning vocabulary in another language. Cambridge: Cambridge University Press, 2001. 477 p. DOI: 10.1017/CBO9781139524759.

33. Nesselhauf, N. The use of collocations by advanced learners of English and some implications for teaching // Applied Linguistics. 2003. Vol. 24. No. 2. Pp. 223–242. DOI: 10.1093/applin/24.2.223.

34. Nesselhauf, N. Collocations in a learner corpus. Amsterdam: John Benjamins, 2005. 331 p. DOI: 10.1075/scl.14.

35. Odlin, T. Language transfer: cross-linguistic influence in language learning. Cambridge: Cambridge University Press, 1989. 210 p.

36. Omarova, S., Ospanova, D., Aitova, N., Tokenkyzy, G., Ormanova, A., Alshynbekova, M. A corpus approach in language discovery: a word frequency analysis based on the corpus outcomes in Kazakh. Forum for Linguistic Studies. 2025. Vol. 7. No. 2. Pp. 869–881. DOI: 10.30564/fls.v7i2.8317.

37. Qian, D.D. Investigating the relationship between vocabulary knowledge and academic reading performance: an assessment perspective. Language Learning. 2002. Vol. 52. No. 3. Pp. 513–536. DOI: 10.1111/1467-9922.00193.

38. Read, J. Assessing vocabulary. Cambridge: Cambridge University Press, 2000. 292 p. DOI: 10.1017/CBO9780511732942.

39. Schmitt, N. Vocabulary in language teaching. Cambridge: Cambridge University Press, 2000. 224 p.

40. Sinclair, J. Corpus, concordance, collocation. Oxford: Oxford University Press, 1991. 179 p. DOI: 10.1093/oso/9780194371445.001.0001.

41. Wray, A. Formulaic language in learners and native speakers. Language Teaching. 1999. Vol. 32. No. 4. Pp. 213–231. DOI: 10.1017/S0261444800014154.

42. Wray, A., Perkins, M.R. The functions of formulaic language: an integrated model. Language & Communication. 2000. Vol. 20. No. 1. Pp. 1–28. DOI: 10.1016/S0271-5309(99)00015-4.

43. Wray, A. Formulaic language and the lexicon. Cambridge: Cambridge University Press, 2002. 330 p. DOI: 10.1017/CBO9780511519772.

44. Wray, A. What do we (think we) know about formulaic language? An evaluation of the current state of play. Annual Review of Applied Linguistics. 2012. Vol. 32. Pp. 231–254. DOI: 10.1017/S026719051200013X.

45. Xia, D., Chen, Y., Pae, H.K. Lexical and grammatical collocations in beginning and intermediate L2 argumentative essays: a bigram study. International Review of Applied Linguistics in Language Teaching. 2023. Vol. 61. No. 4. Pp. 1421–1453. DOI: 10.1515/iral-2021-0188.