Медицинская лексика в среднетюркских текстах: семантика и потенциал возрождения

В статье рассматриваются формирование и развитие медицинской лексики среднетюркского периода, а также её семантическая трансформация в современной казахской медицинской терминологии. Письменные памятники среднетюркской эпохи представляют собой ценные источники, сохранившие языковую, культурную и научную картину мира тюркских народов. В частности, в историко-сопоставительном аспекте анализируются исторические особенности и современное функционирование медицинских наименований, зафиксированных в таких произведениях, как «Дивану лугат ат-турк», «Кутадгу билиг» и «Шипагерлик баян». В ходе исследования применяются историко-сопоставительный, диахронический и синхронический методы, на основе которых выявляются процессы семантического расширения, семантического сужения, терминологизации и актуализации ряда лексем, относящихся к сфере медицины. Кроме того, рассматривается влияние исламской цивилизации и арабо-персидского языкового пласта на формирование тюркской медицинской терминологии. В статье определяется место средневековых тюркских медицинских трактатов и этномедицинских источников в системе языка, а также рассматриваются возможности эффективного использования национального лексического фонда в современном терминообразовании. В результате исследования выявлены особенности возрождения в современном употреблении слов обыр, зембіл, сарысу, тәж, камфара, қандауыр, восходящих к среднетюркскому периоду и различными путями сохранившихся в лексическом фонде казахского языка. Установлено также, что медицинская лексика среднетюркского периода составляет одну из исторических основ современной казахской медицинской терминологии. Выявлена и систематизирована историко-языковая и культурно-когнитивная преемственность рассматриваемых лексических единиц.

1. Алекторов А.Е. Болезни киргизов и средства врачевания их // Оренбургский Листок. – 1891. – №2. – В кн.: Указатель книг, журнальных и газетных статей и заметок о киргизах. – Казань, 1900. – 985 с.

2. Джанабеков Қ., Джанабекова Г. Орысша-қазақша ветеринариялық сөздік. – Алматы: «Сөздік-Словарь», 2013. – 288 б.

3. Жиекбаева А.Б. Қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерінің терминденуі. – Алматы: Қазақ университеті, 2014. – 168 б.

4. Қазақ тілінің кірме сөздер сөздігі / Құраст.: Ш. Құрманбайұлы, С. Исақова, Б. Мизамхан және т.б. – Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2019. – 596 б.

5. Қазақ тілінің ұлттық корпусы. – Qazcorpus.kz

6. Қайыржанұлы К. «Шипагерлік баянның» терминологиядағы маңызы / дайындаған Ә. Әшімұлы // Abai.kz. – 2024. – 18 шілде. – Электрондық ресурс. – URL: https://abai.kz/post/185277 (қаралған күні: 24.09.2026).

7. Мамырбекова Г., Сейтбекова А. Әбілғазы баһадүр ханның «Түркі шежіресінің» тезаурус сөздігі. – Алматы: «Фирма Орнак», 2013. – 480 б.

8. Нұрмағамбетов Ә. Бес жүз бес сөз. – Алматы: Рауан, 1994. – 304 б.

9. Сағынтаев Б.Ж. Ескі сөз ел мұрасы (Торғай өңірінің фольклорлық мұралары). – Қостанай: «Қарлығаш» баспасы, 2019. – 424 б.

10. Сейтханова Б.Т. Жалпы иммунология: оқулық. – Алматы: Эверо, 2022. – 176 б.

11. Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы (емле, тыныс белгілері, сөз сазы). – Астана: Елорда, 2000. – 532 б.

12. Терминологиялық хабаршы: Мемлекеттік терминология комиссиясының бюллетені. – 2022. – №1 (62). – URL: https://termincom.kz/assets/pdf/5886a98d209754125cf4d959c23ab791.pdf (қаралған күні: 24.09.2026).

13. Терминологиялық хабаршы: Мемлекеттік терминология комиссиясының бюллетені. – 2023. – №2 (65). – URL: https://termincom.kz/assets/pdf/238396fe8d8a9937c8f9c720741f8249.pdf (қаралған күні: 24.09.2026).

14. Шадкам З., Қыдырбаева Ү.Т., Тұяқбаев Ө.О. Ортағасырлық түркі шипагерлік дәстүрі және жазба жәдігерлері // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. – Алматы, 2021. – № 3 (102).

15. Шадкам З., Тұяқбаев Ө.О., Қыдырбаева Ү.Т., Абдраханов Д.М. «Дастур ал-‘илāж» медициналық трактаты және қолжазба нұсқалары // ҚазҰУ хабаршысы. Шығыстану сериясы. – Алматы, 2021. – №3 (98).

16. Ягмин А. Киргиз-кайсакские степи и их жители. – Санкт-Петербург, 1845. – Т. VI. – С. 77.

17. Atalay, B. Divanü Lûgat-it-Türk Dizini. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1986. 491 s.

18. Etimoloji Türkçe. www.etimolojiturkce.com

19. Kaşgarlı Mahmud. Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Çev. Mustafa S. Kaçalin. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları, 2023.

20. Kaygusuz, R. Nehcü’l Ferâdîs’te “Ya‘nî” ve “Ma‘nî” Bağlaçlarıyla Kavram Açıklaması // 7. Uluslararası Sosyal Bilimler ve Eğitim Bilimleri Sempozyumu (USVES) Tam Metin Kitabı / editörler: M. Şen, M. S. Bakıcı. Elazığ: Asos Yayınevi, 2025. S. 52–62.

21. Şemseddin Sami. Kamus-ı Türki. 1900. Osmanlicasozlukler.com

22. Yıldırım, T., Çifci, M. Dîvânü Lugâti’t-Türk’te yer alan alet-eşya adları // Turkish Studies. 2012. Cilt 7. Sayı 2. S. 1229–1249.