Қазақ мақал-мәтелдеріндегі «ақылды» және «ақымақ» концептілері: мәдени код және әлеуметтік бағалау

Мақалада отандық және шетелдік ғылымдағы «ақылды» және «ақымақ» ұғымдарының зерттелуіне шолу жасай отырып, осы концептілердің қазақ мәдениетіндегі сипаты, тілдегі көрінісі зерттелген. Бұл зерттеуде қазақ тілінің мәдени коды мақал-мәтелдерді лингвомәдени және әлеуметтік аспектіде қарастыру арқылы қазақ мәдени қоғамындағы «ақылды» мен «ақымақ» шендестігінің байланысы мен мағыналық құрылымдық өзгерістерін көрсету мақсаты қойылды. Осы мақсатқа орай жұмыстың негізгі материалы ретінде мақал-мәтелдер алынды. Мақалмәтелдер әрбір этностың әлемге көзқарасын, ақыл-парасат пен ақымақтыққа қатысты ұстанымдарын айқын көрсетеді. Зерттеудің өзектілігі де осында. Сондықтан қазақ халқының дүниетанымында маңызды орын алатын «ақылды» және «ақымақ» концептілерін осы паремиологиялық қор арқылы талдау тіл мен мәдениет байланысын, когнитивтік құрылымдарды танудың тиімді жолы. Зерттеу жұмысында ғылыми материалдарға сүйене отырып, қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерді ақылды–ақымақ шендестігі тұрғысынан салыстыру, талдау, сондай-ақ лингвомәдени талдау әдістері қолданылды. Соның ішінде сөздердің бағалауыштық мәні салыстырылып, семантикалық өрісі анықталды. Зерттеу нәтижелері кесте түрінде беріліп, қазақ мақал-мәтелдеріндегі «ақылды» концептісінің негізгі белгілері көрсетілді. Сол арқылы «ақымақ» ұғымын білдіретін қолданыстардың лингвомәдени сипаты ашылды. Зерттеу нәтижесінде мақал-мәтелдердің тек тұрақты тілдік бірліктер ғана емес, сонымен бірге интерпретациялық өзгерістерге ұшырайтын мәдениеттің динамикалық элементтері ретінде қызмет ететіні жөніндегі тұжырым ғылыми тұрғыдан негізделді.

1. Абаева М.К., Баймуханова А. Концепт «ум» и «глупость» во фразеологическом фонде русского и казахского языка // Молодой ученый. – 2022. – №15 (410). – С. 342–343.

2. Алефиренко Н.Ф. Аксиологиялық лингвистика. – Москва: ФЛИНТА, 2010.

3. Асықова З. Қазақ мақал-мәтелдері. – Алматы: Балауса, 2013.

4. Байсыдық И.Б., Нұрбаева А.М., Жетібай Р.К. Орыс және қазақ тілдеріндегі «қонақ / guest» концептісінің когнитивтік және лингвомәдени параметрлері. – Eurasian Journal of Philology, 2025(3). – 30-41-бб. https://doi.org/10.26577/EJPh202519933.

5. Бақытжанова А.Қ., Шоқым Г.Т., Бұранқұлова Е.Т. Түркі интеллектуалдық концептосферасы жүйесіндегі «ақыл» концептісінің гендерлік сипаты // Филология сериясы, 2023. 71(4). https://doi.org/10.48371/PHILS.2023.71.4. 004.

6. Балабекова Қ., Отарбекова Ж., Иманқұлова М. Халық ертегілеріндегі «байлық» және «кедейлік» концептілерінің тілдік репрезентациясы // Тілтаным, 2024(2). – 52–66-бб. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-2-52-66.

7. Бибеков Қ.Т., Оразғалиева Л.М. Абайдың тілдік әлеміндегі «ақылды» және «надан» концептілері // Торайғыров университетінің хабаршысы. Филология сериясы, 2025(2). – 88-100-бб.

8. Гафиятуллина Н.Р. Ағылшын және татар тілдеріндегі даналық/ақыл және ақымақтық концептілерінің вербалдануы: ... автореф. Қазан федералдық университеті, 2012. https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/net/92799/-1/0-796322.pdf.

9. Даналық туралы қазақ халық мақал-мәтелдері // Bilimdiler.kz порталы.

10. Закирияева Г., Жиренов С., Имангазина А. Дәстүрлі қазақ мәдениетіндегі тілдің медиациялық қызметі // Тілтаным, 2025. – 100(4). – 81-92-бб. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2025-4-81-92.

11. Исаева Г.С. Қазақ әлемінің тілдік бейнесіндегі «ақыл» концептісі: паремиологиялық талдау // Тілтаным, 2022(2). – 72-80-бб.

12. Кириллова И.В. Орыс тілінің әлем бейнесіндегі «ақыл – ақымақтық» когнитивтік оппозициясының лингвомәдени ерекшелігі: филол.ғ.д. ... дис. – Нижний Новгород, 2012.

13. Қартжан Н.Е., Исакова С.С., Исакова А.С., Алтайбекова К.Т. Қазақ-ағылшын қиял-ғажайып ертегі дискурсындағы «ақыл/mind» концептісінің лексика-семантикалық репрезентациясы // Филология сериясы, 2022. 67(4). https://doi.org/10.48371/PHILS.2022.67.4.007.

14. Маслова В.А. Лингвокультурология: учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений. – Москва: Издательский центр «Академия», 2001. – 208 с.

15. Павлов С.Г. Адамның лингвоаксиологиялық моделі: ғылыми-әдістемелік аспект // Минин университетінің хабаршысы, 2013(2). – 56-68-бб.

16. Полищук Т.И. Әлемнің тілдік бейнесіндегі «ақымақтық» концептісі (орыс және француз тілдері негізінде). Докторлық диссертация. – Калуга, 2012.

17. Полищук Т.И. Әлемнің тілдік бейнесіндегі «ақымақтық» концептісі. – Автореферат, 2012. https://cheloveknauka.com/kontsept-glupost-v-yazykovoy-kartine-mira (орыс тілінде)

18. Рыспаева Д.С. Қазақ халқының әлем бейнесіндегі «ақыл/ум» концептісінің тілдік репрезентациясы // Абылай хан атындағы ҚазХҚжӘТУ хабарлары. Филология сериясы, 2022. – №1(64). – 181-198-бб.

19. Салқынбай А.Б., Нұрбеков Т.Б. Қазақ ертегілеріндегі «жақсылық» пен «жамандық» оппозициясы // Ясауи университетінің хабаршысы, 2024. №1(131). 7–19-бб. https://doi.org/10.47526/2024-1/2664-0686.01

20. Сүлейменова Э.Д. Қазіргі лингвистикадағы мағына ұғымы. – Алматы: Мектеп, 1989.

21. Уәли Н.М. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері. Докторлық диссертация авторефераты. – Алматы, 2007.

22. Biermann, M., Schweiger, E., Jentsch, M. Дауыс арқылы басқарылатын интерфейстерді жетілдіру: пайдаланушы мінез-құлқы, мәселелер және өзара әрекет пен диалог дизайнын жетілдіру мүмкіндіктері. Informatics Lecture Notes (LNI) еңбектер жинағы. 2019. https://doi.org/10.18420/muc2019-up-0253.

23. Chunyi, L., Pamies, A. Жарық метафораларының лингвомәдени салыстырмалы талдауы (испан және қытай тілдері негізінде). 2020. Studies in Contrastive Linguistics.

24. Ignatieva, N., Mokienko, V., Nikitina, T. Шығыс славян паремиологиялық параллельдері: библиялық даналықтың бейнелі вариациясы. Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae, 2025. 69(1). https://doi.org/10.1556/060.2024.00148.

25. Kaşapoğlu, Ç.H. Түркі мәдениетіндегі «ақыл» және «даналық» туралы өсиеттер: Баласағұндық Жүсіптен Абайға дейін. Milli Folklor, 2020. 16(128), 75-86.

26. Lakoff, G., Johnson, M. Metaphors we live by. University of Chicago Press, 1980. (in English)

27. Seliverstova, E.I. Мақал-мәтелдік концептілердің ұқсастығы мен ұлттық ерекшелігі. Russian Journal of Linguistics, 2020. 11(2). Pp. 198–212. https://doi.org/10.22363/2313-2299-2020-11-2-198-212

28. Sozdikqor.kz порталы. https://sozdikqor.kz/. Қаралған күні: 29 желтоқсан 2025 ж.

29. Voloshina, S.V. Диалектілік дискурстағы «аю» концептісінің репрезентациясы. Томск мемлекеттік университетінің хабаршысы. Филология, 2020. (65/2). https://doi.org/10.17223/19986645/65/2.