Концепты «умный» и «глупый» в казахских пословицах и поговорках: культурный код и социальная оценка

В статье, опираясь на достижения отечественной и зарубежной научной мысли, представлен обзор исследований концептов «умный» и «глупый», а также проанализированы их репрезентации в казахской культуре и языке. Цель исследования заключается в выявлении взаимосвязи и семантико-структурной динамики оппозиции «умный глупый» в казахском социокультурном пространстве посредством рассмотрения паремиологического фонда пословиц и поговорок в лингвокультурном и социальном аспектах. В качестве основного эмпирического материала использованы пословицы и поговорки, поскольку именно паремии репрезентируют этнокультурное мировосприятие, а также ценностные установки, связанные с категорией разума и глупости. Этим обусловлена и актуальность данного исследования. Анализ концептов «умный» и «глупый», занимающих значимое место в казахской языковой картине мира, через призму паремиологического фонда, позволяет выявить глубинные связи между языком и культурой, а также реконструировать соответствующие когнитивные структуры. В работе на основе привлечения научных источников осуществлены методы сопоставительного и семантического анализа, а также лингвокультурного интерпретирования паремий, отражающих оппозицию «умный глупый». Особое внимание уделено сопоставлению оценочных значений языковых единиц и раскрытию их семантических полей. Полученные результаты систематизированы в табличной форме, где представлены ключевые признаки концепта «умный» в казахских пословицах. На этой основе выявлены лингвокультурные особенности языковых репрезентаций, связанных с концептом «глупый». В результате исследования обоснован вывод о том, что пословицы и поговорки функционируют не только как устойчивые языковые единицы, но и как динамичные элементы культуры, подверженные интерпретационным трансформациям.

1. Абаева М.К., Баймуханова А. Концепт «ум» и «глупость» во фразеологическом фонде русского и казахского языка // Молодой ученый. – 2022. – №15 (410). – С. 342–343.

2. Алефиренко Н.Ф. Аксиологиялық лингвистика. – Москва: ФЛИНТА, 2010.

3. Асықова З. Қазақ мақал-мәтелдері. – Алматы: Балауса, 2013.

4. Байсыдық И.Б., Нұрбаева А.М., Жетібай Р.К. Орыс және қазақ тілдеріндегі «қонақ / guest» концептісінің когнитивтік және лингвомәдени параметрлері. – Eurasian Journal of Philology, 2025(3). – 30-41-бб. https://doi.org/10.26577/EJPh202519933.

5. Бақытжанова А.Қ., Шоқым Г.Т., Бұранқұлова Е.Т. Түркі интеллектуалдық концептосферасы жүйесіндегі «ақыл» концептісінің гендерлік сипаты // Филология сериясы, 2023. 71(4). https://doi.org/10.48371/PHILS.2023.71.4. 004.

6. Балабекова Қ., Отарбекова Ж., Иманқұлова М. Халық ертегілеріндегі «байлық» және «кедейлік» концептілерінің тілдік репрезентациясы // Тілтаным, 2024(2). – 52–66-бб. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-2-52-66.

7. Бибеков Қ.Т., Оразғалиева Л.М. Абайдың тілдік әлеміндегі «ақылды» және «надан» концептілері // Торайғыров университетінің хабаршысы. Филология сериясы, 2025(2). – 88-100-бб.

8. Гафиятуллина Н.Р. Ағылшын және татар тілдеріндегі даналық/ақыл және ақымақтық концептілерінің вербалдануы: ... автореф. Қазан федералдық университеті, 2012. https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/net/92799/-1/0-796322.pdf.

9. Даналық туралы қазақ халық мақал-мәтелдері // Bilimdiler.kz порталы.

10. Закирияева Г., Жиренов С., Имангазина А. Дәстүрлі қазақ мәдениетіндегі тілдің медиациялық қызметі // Тілтаным, 2025. – 100(4). – 81-92-бб. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2025-4-81-92.

11. Исаева Г.С. Қазақ әлемінің тілдік бейнесіндегі «ақыл» концептісі: паремиологиялық талдау // Тілтаным, 2022(2). – 72-80-бб.

12. Кириллова И.В. Орыс тілінің әлем бейнесіндегі «ақыл – ақымақтық» когнитивтік оппозициясының лингвомәдени ерекшелігі: филол.ғ.д. ... дис. – Нижний Новгород, 2012.

13. Қартжан Н.Е., Исакова С.С., Исакова А.С., Алтайбекова К.Т. Қазақ-ағылшын қиял-ғажайып ертегі дискурсындағы «ақыл/mind» концептісінің лексика-семантикалық репрезентациясы // Филология сериясы, 2022. 67(4). https://doi.org/10.48371/PHILS.2022.67.4.007.

14. Маслова В.А. Лингвокультурология: учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений. – Москва: Издательский центр «Академия», 2001. – 208 с.

15. Павлов С.Г. Адамның лингвоаксиологиялық моделі: ғылыми-әдістемелік аспект // Минин университетінің хабаршысы, 2013(2). – 56-68-бб.

16. Полищук Т.И. Әлемнің тілдік бейнесіндегі «ақымақтық» концептісі (орыс және француз тілдері негізінде). Докторлық диссертация. – Калуга, 2012.

17. Полищук Т.И. Әлемнің тілдік бейнесіндегі «ақымақтық» концептісі. – Автореферат, 2012. https://cheloveknauka.com/kontsept-glupost-v-yazykovoy-kartine-mira (орыс тілінде)

18. Рыспаева Д.С. Қазақ халқының әлем бейнесіндегі «ақыл/ум» концептісінің тілдік репрезентациясы // Абылай хан атындағы ҚазХҚжӘТУ хабарлары. Филология сериясы, 2022. – №1(64). – 181-198-бб.

19. Салқынбай А.Б., Нұрбеков Т.Б. Қазақ ертегілеріндегі «жақсылық» пен «жамандық» оппозициясы // Ясауи университетінің хабаршысы, 2024. №1(131). 7–19-бб. https://doi.org/10.47526/2024-1/2664-0686.01

20. Сүлейменова Э.Д. Қазіргі лингвистикадағы мағына ұғымы. – Алматы: Мектеп, 1989.

21. Уәли Н.М. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері. Докторлық диссертация авторефераты. – Алматы, 2007.

22. Biermann, M., Schweiger, E., Jentsch, M. Дауыс арқылы басқарылатын интерфейстерді жетілдіру: пайдаланушы мінез-құлқы, мәселелер және өзара әрекет пен диалог дизайнын жетілдіру мүмкіндіктері. Informatics Lecture Notes (LNI) еңбектер жинағы. 2019. https://doi.org/10.18420/muc2019-up-0253.

23. Chunyi, L., Pamies, A. Жарық метафораларының лингвомәдени салыстырмалы талдауы (испан және қытай тілдері негізінде). 2020. Studies in Contrastive Linguistics.

24. Ignatieva, N., Mokienko, V., Nikitina, T. Шығыс славян паремиологиялық параллельдері: библиялық даналықтың бейнелі вариациясы. Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae, 2025. 69(1). https://doi.org/10.1556/060.2024.00148.

25. Kaşapoğlu, Ç.H. Түркі мәдениетіндегі «ақыл» және «даналық» туралы өсиеттер: Баласағұндық Жүсіптен Абайға дейін. Milli Folklor, 2020. 16(128), 75-86.

26. Lakoff, G., Johnson, M. Metaphors we live by. University of Chicago Press, 1980. (in English)

27. Seliverstova, E.I. Мақал-мәтелдік концептілердің ұқсастығы мен ұлттық ерекшелігі. Russian Journal of Linguistics, 2020. 11(2). Pp. 198–212. https://doi.org/10.22363/2313-2299-2020-11-2-198-212

28. Sozdikqor.kz порталы. https://sozdikqor.kz/. Қаралған күні: 29 желтоқсан 2025 ж.

29. Voloshina, S.V. Диалектілік дискурстағы «аю» концептісінің репрезентациясы. Томск мемлекеттік университетінің хабаршысы. Филология, 2020. (65/2). https://doi.org/10.17223/19986645/65/2.