Лингвогеографическое исследование происхождения топонима «Каркара/Каркаралы»

Топоним Каркара/Каркаралы относится к числу своеобразных географических названий, широко распространённых на территории Казахстана. Происхождение и значение топонима «Карқаралы» в научной литературе трактуются по нескольким направлениям: как наименование одного из видов журавля, как традиционный казахский предмет, размещаемый на вьючном верблюде, как элемент традиционного женского головного убора, а также в связи с обозначениями гор в различных языках. Несмотря на наличие многочисленных топонимических исследований, ни одно из них не дало однозначного и исчерпывающего объяснения данного названия. Более того, в ряде работ выявляются методологические пробелы, обусловленные недостаточным учётом географических факторов, а отдельные интерпретации приводят к искажению сакрального и исторического значения топонима «Карқаралы». В настоящем исследовании топоним «Карқаралы» рассматривается через призму звуковых особенностей природных географических явлений и анализируется их влияние на формирование гидронимов и оронимов в языковом сознании населения. Кроме того, установлено, что родственные данному ониму топонимы встречаются на территории 15 стран мира, что свидетельствует о его сохранности с глубокой древности. В рамках исследования была составлена карта географических названий, связанных с корнем «Каркара», а их пространственное распространение и лингвогеографическое значение были интерпретированы с использованием картографического метода. Результаты исследования дополняют теоретические положения в области ономастики и лингвогеографии, а также способствуют объяснению закономерностей возникновения географических названий. Они могут быть использованы при совершенствовании электронных баз данных топонимов Казахстана, разработке историко-географических карт и систематизации географических названий. Кроме того, материалы исследования могут найти применение в учебном процессе высших учебных заведений при преподавании дисциплин по ономастике, лингвогеографии и краеведению, а также при разработке специальных курсов и учебных пособий.

1. Ақынжанов С. Ортағасырлық Қазақстандағы қыпшақтар. – Алматы, 1995.

2. Артықбаев Ж. Қарқаралы басында жалғыз арша // Qazaqstan tarihy. [Электронды ресурс]. – https://ehistory.kz/kz/news/show/339213 (Пайдаланылған күні: 25.01.2026).

3. Әбдірахманов А. Топонимика және этимология. – Алматы: Ғылым, 1975.

4. Әрінұлы А. Атақоныс – Арқадағы – шежірелі Қарқаралы: шежіре, тарихи әңгімелер, естеліктер. – Алматы: Дәуір, 2003. – 224 б.

5. Жанұзақ Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы. – Алматы: «Азия» баспасы, 2004. – 128 б.

6. Жанұзақ Т. Қазақ ономастикасы: атаулар сыры. – Алматы: Дайк-Пресс, 2007. – 524 б.

7. Иллич-Свитыч В.М. Опыт сравнения ностратических языков. – Москва: Наука, 1971.

8. Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогы. ІІ том. Солтүстік Қазақстан облысы. /Қазақстан Республикасының Жер ресурстарын басқару жөніндегі агенттігі, РМҚК Ұлттық картографиялық-геодезиялық қоры/. – Алматы, 2004.

9. Қазақстан Республикасының ұлттық атласы. Табиғи жағдайлары мен ресурстары. І том. – Алматы, 2010. – 131 б.

10. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлi жүйесi. ІІ том. – Алматы: РПК «СЛОН», 2012.

11. Қайдар Ә. Ғылымдағы ғұмыр. I- IV томдар. – Алматы: «Сардар» баспа үйі, 2014.

12. Қалымқұлов Р. Ертіс-Кереку өңірінің әкімшілік-аумақтық құрылысының жалпы тарихы және елді мекен атаулары (XVIII – XXI ғғ). – Астана, 2008.

13. Қожырбайұлы М. Қарқараға жаның жеткенше, шыда, бауырым // Аbai.kz [Электронды ресурс]. – https://abai.kz/index.php/post/68700 (Пайдаланылған күні: 25.01.2026).

14. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттарының сөздігі. – Алматы: Мектеп, 1985.

15. Құмырзақұлы А. Тарихы тылсым Қарқаралы // Qazaqstan tarihy. [Электронды ресурс]. – https://e-history.kz/kz/projects/show/23109 (Пайдаланылған күні: 25.01.2026).

16. Мазаржанова Қ.М. Қарқаралы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің рекреациялық жағдайы // «Сейфуллин оқулары-14: Жастар, ғылым, инновациялар: цифрландыру жаңа даму кезеңі» атты республикалық ғылыми теориялық конференцияның материалдары. – 2018. – 272-275-бб.

17. Мурзаев Э.М. Природа Синьцзяна и формирование пустынь Центральной Азии. – Москва: Наука, 1966.

18. Орталық Қазақстанның жер-су аттары. – Алматы: «Ғылым» баспасы, 1989.

19. Сыздықов С.М. Қарқаралы-Қазылық: ғылыми-танымдық кітап /ҚР Мәдениет және спорт министрлігі/. – Астана: «Фолиант» баспасы, 2015. – 302 б.

20. Хұсайын К.Ш. Қазақ тіліндегі дыбысбейнелеуіштік сөздер номинациясы: филол. ғыл. докт. ... дис. – Алматы, 1988.