tilTiltanymTiltanym2411-60762709-135XИнститут языкознания имени А.Байтурсынулы КН МОН РК10.55491/2411-6076-2021-3-61-73til-26Research ArticleСтатьиСРАВНИТЕЛЬНО-НАУЧНЫЙ АНАЛИЗ РАЗДЕЛА «МОРФОЛОГИЯ» УЧЕБНОГО ПОСОБИЯ «ГРАММАТИКА КАЗАХСКОГО ЯЗЫКА»COMPARATIVE-SCIENTIFIC ANALYSIS OF THE SECTION «MORPHOLOGY» OF THE TEXTBOOK «GRAMMATICS OF THE KAZAKH LANGUAGE»https://orcid.org/0000-0001-8473-2812ИмангазинаМ. А.ImangazinaM. A.

Алматы

Junior Researcher 

Almaty

Meruyertimangazina@mail.ruИнститут языкознания имени Ахмета БайтурсынулыКазахстанThe Institute of Linguistics named after Akhmet BaitursynulyKazakhstan202130092021036173Copyright © Имангазина М.А., 20212021Имангазина М.А.Imangazina M.A.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/26

В статье рассматривается раздел «Морфология» учебника «Грамматика казахского языка» для 5-6 классов общеобразовательных школ, изданного в 1950, 1951 и 1953 годах. Основное внимание уделяется трем проблемам: использованию терминов, классификации грамматических категорий, разделению слов на лексикосемантические группы. Раскрываются особенности теоретической базы учебников из академической «Казахской грамматики», выпущенной в 2002 году, а также информация, необходимая для новой грамматики, запланированной на 2021-2022 годы.

Система грамматических знаний, рассматриваемая в морфологии казахского языка, требует глубокого изучения с точки зрения терминологического, теоретического и практического значения. Вопросы классификации словосочетаний, определение таких грамматических категорий, как наклонение, лицо, время, склонение, отнесение слов в языке к определенной лексико-грамматической группе также весьма актуальны в современном казахском языке. Так как морфология – это раздел изучающий языковых единиц, составляющих модель языка и языковую структуру.

На  основе  данного  исследования  были  выявлены  такие  преимущества,  как «Примечания», акцентирование особенностей казахского языка в дискурсе и рациональное использование лексики казахского языка при создании терминов. В статье анализируется разработка и научная систематизация теоретических выводов публикаций каждого года на основе таблиц и сравнений. Кроме того, была выявлена основная цель написания этих учебников и их роль в «образовании» и «науке» во второй половине ХХ века.

The article discusses the section «Morphology» of the textbook «Grammar of the Kazakh language» for grades 5-6 of secondary schools, published in 1950, 1951 and 1953. The focus is on three problems: the use of terms, the classification of grammatical categories, the division of words into lexico-semantic groups. The features of the theoretical database of textbooks from the academic «Kazakh grammar», released in 2002, as well as the information necessary for the new grammar, planned for 2021-2022, are revealed.The system of grammatical knowledge, considered in the morphology of the Kazakh language, requires a deep study in terms of terminological, theoretical and practical significance. The issues of classification of phrases, the definition of such grammatical categories as mood, person, tense, declension, etc., the assignment of words in the language to a certain lexical and grammatical group are also very relevant in the modern Kazakh language. Because morphology is the study of linguistic units that make up the language model and language structure.On the basis of this study, such advantages as «Notes», emphasizing the features of the Kazakh language in discourse and the rational use of the vocabulary of the Kazakh language when creating terms were identified. The article analyzes the development and scientific systematization of the theoretical conclusions of publications of each year on the basis of tables and comparisons. In addition, the main purpose of writing these textbooks and their role in «education» and «science» in the second half of the twentieth century was revealed.

грамматикаморфологияучебникнаучный и сравнительный анализтерминыgrammarmorphologytextbookscientific and comparative analysistermsReferencesҚазақ тілі грамматикасы бойынша зерттеулер (1975). – Алматы: Қазақ ССР-нің «Ғылым». – 224 б.Qazaq tili grammatikasi boyinsha zertteuler (1975) [Research on the grammar of the Kazakh language].– Almaty: Gylym. – 224 b. [in Kazakh].Кеңесбаев С., Жиенбаев С. (1950) Қазақ тілі грамматикасы // І бөлім Фонетика мен морфология, Жеті жылдық мектеп пен орта мектептің V-VI кластарына арналған, Қазақ ССР Оқу министрлігі бекіткен 7-рет басылуы. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу құралдар баспасы. – 206 б.Kenesbayev S., Zhienbayev S. (1950) Qazaq tili grammatikasi // I bolim Phonetika men morphologia, Zheti zhyldyk mektep pen orta mekteptin V-VI klastarina arnalgan.[Grammar of the Kazakh language // Part I. Phonetics and morphology for grades V-VI of seven-year school and secondary school]. – Almaty: Kazakh State Publishing House of Textbooks. – 206 b. [in Kazakh].Кеңесбаев С, Аханов К. (1951) Қазақ тілі грамматикасы // І бөлім Сөздік, Фонетика және Морфология Жеті жылдық мектеп пен орта мектептің V-VI кластарына арналған. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу құралдар баспасы. – 168 б.Kenesbayev S., Akhanov K. (1951) Qazaq tili grammatikasi I bolim Phonetika men morphologia, Zheti zhyldyk mektep pen orta mekteptin V-VI klastarina arnalgan [Grammar of the Kazakh language Part I dictionary, Phonetics and Morphology for grades V-VI of sevenyear school and secondary school]. – Almaty: Kazakh State Publishing House of Textbooks, 168 b. [in Kazakh].Исқақов А., Аханов К. (1953) Қазақ тілі грамматикасы // І БӨЛІМ Фонетика, Лексика және морфология, Жеті жылдық мектеп пен орта мектептің 5-6 кластарына арналған, Қазақ ССР Оқу министрлігі бекіткен 2-рет басылуы. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу–педагогика баспасы. – 187 б.Iskakov A.,Akhanov K. (1953) Qazaq tili grammatikasi I bolim Phonetika men morphologia, Zheti zhyldyk mektep pen orta mekteptin V-VI klastarina arnalgan [Grammar of the Kazakh language Part I. Phonetics and morphology for grades V-VI of seven-year school and secondary school]. – Almaty: Kazakh State Publishing House of Textbooks, 187 b. [in Kazakh].Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. (2002) – Астана. – 784 б.Qazaq grammatikasi. Phonetika, sozjasam, morphologia, sintaxis (2002) [Kazakh grammar. Phonetics, word formation, morphology, syntax ].– Astana, 784 b. [in Kazakh].http://kaz.slovopedia.com/146/54168/1500224.htmlZverev I. (1987) Kakim byt uchebniku? [What should the textbook be like?]. – M.: Prosveshenie. [in Russian].https://kk.wikipedia.org/wiki/ОқулықBaitursynuly A. (2013) Alty tomdyq shygarmalar zhinagy. Til-qural (qazaq tili men oquagartuga qatysty enbekteri) [A six-volume collection of works. Language is a tool (works on the Kazakh language and education)]. – Almaty: El-shezhire. – T. 3. – 384 b. [in Kazakh].Зверев И. Каким быть учебнику? (1987) – М.: Просвещение.Momynova B. (2012) Qazaq tilinin morphologiasy. Oku kuraly [Morphology of the Kazakh language. Textbook]. – Almaty: Arys Publishing House, 279 b. [in Kazakh].Байтұрсынұлы А. (2013) Алты томдық шығармалар жинағы. Тіл – құрал (қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты еңбектері). – Алматы: «Ел-шежіре». – Т. 3. – 384 б.Amanzholov S. (1940) Qazaq tili gylymy syntaxsisinin qysqa kursy (qolzhazba retinde) [Short course of scientific syntax of the Kazakh language (as a manuscript) ]. – Almaty, 148 [in Kazakh].Момынова Б. (2012) Қазақ тiлiнің морфологиясы. Оқу құралы. – Алматы: «Арыс» баспасы. – 279 б.Russkaya grammatika (1980) [Russian grammar ]. – Moskva: Nauka. – T.2. – S. 717. [in Russian].Аманжолов С. (1940) Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқа курсы (қолжазба ретінде). – Алматы. – 148 б.Аманжолов С. (1940) Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқа курсы (қолжазба ретінде). – Алматы. – 148 б.Русская грамматика (1980) ‒ Москва: Наука. ‒ Т.2. ‒ С.717.Русская грамматика (1980) ‒ Москва: Наука. ‒ Т.2. ‒ С.717.

The authors declare that there are no conflicts of interest present.