tilTiltanymTiltanym2411-60762709-135XИнститут языкознания имени А.Байтурсынулы КН МОН РК10.55491/2411-6076-2024-3-96-107til-1622Research ArticleТЕОРЕТИЧЕСКАЯ ЛИНГВИСТИКАTHEORETICAL LINGUISTICSНАУЧНОЕ ПОЗНАНИЕ ТЕЛЬЖАНА ШОНАНУЛЫ О КАЗАХСКОЙ ПИСЬМЕННОСТИTELZHAN SHONANULY’S SCIENTIFIC APPROACH TO THE KAZAKH WRITINGhttps://orcid.org/0000-0001-5954-8669МаралбекЕ.MaralbekYe.Ермухамет Маралбек - доктор философии (PhD)

г. Алматы

Yermukhamet Maralbek - Doctor of Philosophy (PhD)

Almaty

elahau@mail.ruИнститут языкознания имени А.БайтурсынулыКазахстанA. Baitursynuly Institute of LinguisticsKazakhstan2024131020240396107Copyright © Маралбек Е., 20242024Маралбек Е.Maralbek Y.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/1622

В данной статье анализируются труды известного ученого-лингвиста, выдающегося деятеля казахского языкознания начала ХХ века, талантливого педагога, представителя Байтурсыновской лингвистической школы – Телжана Шонанулы о казахской орфографии и казахско-латинском алфавите. В качестве источников использованы научные статьи и отчеты Т.Шонанулы, опубликованные в 1924-1930 годах, а также рассмотрены вопросы письменности, орфографии, терминов и иностранных слов. Статья состоит из двух больших частей: в первой части анализируются работы Т.Шонанулы по написанию оригинальных слов и общей казахской орфографии; во второй части рассматриваются научные и публицистические статьи по правописанию иностранных слов. Мы сопоставили эти произведения со сложными и противоречивыми вопросами современной казахской орфографии и трудами А.Байтурсынулы, Е.Омарулы и попытались раскрыть содержание, сущность, новизну и преемственность традиций. В результате исследования будет дана достойная оценка позиции и вкладу Т.Шонанулы в формирование и развитие казахской письменности, казахской орфографии. Статья предназначена исследователям Алашского языкознания, ученым, занимающимся теорией письменности, и читателям, желающим получить информацию об истории казахского языкознания. 

This article analyzes the works of Telzhan Shonanuly, a well-known linguist, prominent figure in Kazakh linguistics at the beginning of the 20th century, talented educator, and representative of the Baitursynuly linguistic school, concerning Kazakh orthography and the Kazakh-Latin alphabet. The scientific articles and reports published by Shonanuly between 1924 and 1930 are used as sources, and issues such as writing, orthography, terminology, and the spelling of foreign words are examined. The article is divided into two main parts: the first part analyzes Shonanuly's works on the spelling of native words and Kazakh orthography in general; the second part considers his scientific and publicistic articles on the spelling of foreign words. We compared these works with complex and contradictory issues of modern Kazakh orthography and the works of A. Baitursynuly, Y. Omaruly and tried to reveal the content, essence, novelty and continuity of traditions. As a result of the research, the role and contribution of T. Shonanuly in the formation and development of Kazakh writing and orthography are given due recognition. This article is intended for researchers of Alash linguistics, scholars studying writing theory, and readers interested in the history of Kazakh linguistics. 

ШонанулыБайтурсынулыказахская письменностьказахская орфографияправила правописанияShonanulyBaitursynulyKazakh writingKazakh orthographyspelling rulesСтатья подготовлена в рамках фундаментального научно-исследовательского проекта №BR20280984 “Модернизационный потенциал казахского языка: инновации, тенденции и процессы”.The article was prepared within the framework of the fundamental scientific research project of the No.BR20280984 “The Potential of Modernization of the Kazakh Language: Innovations, Tendencies and Processes”.ReferencesАхмет Байтұрсынұлының әліпби, жазу, емле туралы еңбектері: оқу құралы / Ғылыми түсініктемесін жазып, құрастырған Е. Маралбек. – Алматы: ЖК Асыл, 2023. – 584 б.Ahmet Baitursynulynyng alipbi, zhazu, emle turaly engbekteri. (2023) Qurast.: E.Maralbek. Almaty: JK Asyl, 584 b. [Akhmet Baitursynuly's works on the alphabet, writing, spelling: textbook. (2023) Scientific commentary written and compiled by Y. Maralbek. Almaty: JK Asyl, 584 p.] (in Kazakh)Әміржанова Н. Қазақстандағы латын жазуының тарихи тағылымы. – Алматы: Мемлекеттік тілді дамыту институты, 2012. – 300 б.Amirzhanовa, N. (2012) Qazaqstandagy latyn zhazuynyng tarihi tagylymy. Almaty: Memlekettik tildi damytu instituty, 300 b. [Amirzhanova, N. (2012) Historical study of Latin script in Kazakhstan. Almaty: State Language Development Institute, 300 p.] (in Kazakh)Елдес Омарұлы шығармалары. 1-2 т. / Түсініктемесін жазып құрастырушы Е. Маралбек. – Алматы: Лұғат, 2018.Kuderinовa, Q.B. (2013) Qazaq zhazuynyng tarihy men teоrijasy. Оqu quraly. Almaty: Eltanym baspasy, 242 b. [Kuderinовa, Q.B. (2013) History and theory of Kazakh writing. Educational tool. Almaty: Eltanym Publishing House, 242 p.] (in Kazakh)Жандосұлы О., Шонанұлы Т. Емле өзгерту жайында // «Еңбекші қазақ» газеті. – 1928 ж. – №138 (1165). – 3 б.Maralbek, E. (2022) Ahmet Baitursynulynyng qazaq tili dybystaryn zhikteu adisining gylymi negizdemesi. Ahmet Baitursynuly zhane qazaq tiltanymynyng bоlashaq bagdary. Almaty: Printexpress baspasy, 400 b. [Maralbek, Y. (2022) Scientific justification of Akhmet Baitursynovich's method of classification of sounds of the Kazakh language. Akhmet Baitursynovich and the future direction of Kazakh linguistics. Almaty: Print Express publishing house, 400 p.] (in Kazakh)Күдеринова Қ.Б. Қазақ жазуының тарихы мен теориясы. Оқу құралы. – Алматы: Елтаным, 2013. – 242 б.Momynova, B. (2022) Qazaq gazeti (1913-1918): alipbi, emle erekshelikteri zhane leksika-semantikasy. Almaty: Qazaq tili baspasy, 256 b. [Momynova, B. (2022) Kazakh newspaper (1913-1918): alphabet, spelling features and vocabulary and grammar. Almaty: Qazaq tili, 256 p.] (in Kazakh)Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезі (ҚБТС). – Орынбор: Қазмембас, 1924. – 121 б.Оmaruly, E. (2018) Shygarmalary. 1-2 t. Tusiniktemesin zhazyp qurastyrushy: E. Maralbek. Almaty: Lugat baspasy. [Оmaruly, Y. (2018) Works of Yeldes Omaruly. 1-2 t. Compiler of the commentary: Y. Maralbek. Almaty: Lugat public fund.] (in Kazakh)Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезі / Қазақ емлесі туралы Телжанның пікірлері / – Орынбор: Қазақ мемлекеттік баспаханасы, 1925. – 118 б.Qazaq bilimpazdarynyng tungysh s`ezi (1925). Qazaq emlesi turaly Telzhannyng pikirleri. Orynbor: Qazaq memleket baspasy. 118 b. [The First Congress of Kazakh Educators (1925).Маралбек Е. Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілі дыбыстарын жіктеу әдісінің ғылыми негіздемесі //Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ тілтанымының болашақ бағдары. – Алматы: Printexpress, 2022. – 400 б.Telzhan's Comments on Kazakh Spelling. Orynbor: Kazakh State Printing House, 118 p.] (in Kazakh)Момынова Б. «Қазақ» газеті (1913-1918): әліпби, емле ерекшеліктері және лексика-грамматикасы. – Алматы: Қазақ тілі, 2022. – 256 б.Qazaq bilimpazdarynyng tungysh s`ezi (QBTS) (1925). Orynbor: Kazmembas, 121 b. [First Congress of Kazakh Educationists (KBTS) (1925). Orynbor: Kazmembas, 121 p.] (in Kazakh)Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы (емле, тыныс белгілері, сөз сазы). – Астана: Елорда, 2000. – 527 б.Shonanuly, T. (1929). Shet sozder emlesi zhaiynda (Emle s`ezine usynys retinde). Engbekshi qazaq gazet. N 66 (1395), 2 b. [Shonanuly, T. (1929) About the spelling of foreign words (as a proposal to the Spelling Congress). Enbekshi kazakh newspaper. N 66 (1395), 2 p.] (in Kazakh)Уәли Н. Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ жазуының онтогенездік дамуы // Ұлттық рухтың ұлы тіні / Ғылыми мақалалар жинағы. – Алматы: Ғылым, 1999. – 568 б.Shonanuly, T. (1929) Shet sozder emlesi zhaiynda (Emle s`ezine usynys retinde). Engbekshi qazaq gazeti. N 67 (1396), 3 b. [Shonanuly, T. (1929) About the spelling of foreign words (as a proposal to the Spelling Congress). Enbekshi kazakh newspaper, N 67 (1396), 3 p.] (in Kazakh)Шонанұлы Т. Емле туралы баяндамасы // Емле конференциясы (стенографиялық есебі). – Қызылорда: ҚАЗИЗДАТ, 1930. – 110 б.Shonanuly, T. (1929) Оrys emlesi men alipbiin ozgertu maselesi. Engbekshi qazaq gazeti. N 265 (1594), 2 b. [Shonanuly, T. (1929) The problem of changing the Russian spelling and alphabet. Enbekshi kazakh newspaper, N 265 (1594), 2 p.] (in Kazakh)Шонанұлы Т. Орыс емлесі мен әліпбиін өзгерту мәселесі // «Еңбекші қазақ» газеті. – 1929 ж. – №265 (1594). – 2 б.Shonanuly, T. (1930) Emle turaly bajandamasy. Emle kоnferencijasy (stenоgrafijalyq esebi). Qyzylorda: QAZIZDAT, 110 b. [Shonanuly, T. (1930) Report on Spelling. Spelling Conference (shorthand report)]. Qyzylorda: KAZIZDAT, 110 p.] (in Kazakh)Шонанұлы Т. Шет сөздер емлесі жайында (Емле съезіне ұсыныс ретінде) // «Еңбекші қазақ» газеті. – 1929 ж. – №66 (1395). – 2 б.Syzdyq, R. (2000) Qazaq tilining anyqtagyshy (emle, tynys belgileri, soz sazy). Astana: Elorda baspasy, 527 b. [Syzdyq, R. (2000) Kazakh language guide (spelling, punctuation marks, vocabulary). Astana: Elorda, 527 p.] (in Kazakh)Шонанұлы Т. Шет сөздер емлесі жайында (Емле съезіне ұсыныс ретінде) // «Еңбекші қазақ» газеті. – 1929 ж. №67 (1396). – 3 б.Uali, N. (1999) Ahmet Baitursynuly zhane qazaq zhazuynyng оntоgenezdik damuy. Ulttyq ruhtyng uly tini. Gylymi maqalalar zhinagy. Almaty: Bilim, 568 b. [Uali, N. (1999) Ahmet Baitursynuly and the ontogeny development of the Kazakh script. The great tissue of the national spirit. Collection of scientific articles. Almaty: Science, 568 p.] (in Kazakh)Zhandоsuly, О., Shonanuly, T. (1928) Emle ozgertu zhajynda. Engbekshi qazaq gazeti. N 138 (1165), 3 b. [Zhandоsuly, О., Shonanuly, T. (1928) About changing the spelling. Enbekshi kazakh newspaper. N 138 (1165), 3 p.] (in Kazakh)Zhandоsuly, О., Shonanuly, T. (1928) Emle ozgertu zhajynda. Engbekshi qazaq gazeti. N 138 (1165), 3 b. [Zhandоsuly, О., Shonanuly, T. (1928) About changing the spelling. Enbekshi kazakh newspaper. N 138 (1165), 3 p.] (in Kazakh)

The authors declare that there are no conflicts of interest present.