tilTiltanymTiltanym2411-60762709-135XИнститут языкознания имени А.Байтурсынулы КН МОН РК10.55491/2411-6076-2024-2-89-99til-1497Research ArticleТЕОРЕТИЧЕСКАЯ ЛИНГВИСТИКАTHEORETICAL LINGUISTICSСЕМАНТИКА СТАРОКНИЖНЫХ СЛОВ В СОВРЕМЕННОМ ХУДОЖЕСТВЕННОМ ЛИТЕРАТУРНОМ ЯЗЫКЕ (по роману писателя Кажыкумара Шабданулы «Пана»)THE SEMANTICS OF OLD-BOOK WORDS IN THE MODERN LITERARY LANGUAGE (based on the novel by writer Qazhyqumar Shabdanuly “Pana”)МурсалА.MursalA.

Автор-корреспондент, докторант.

Алматы

Corresponding author, Doctoral student.

Almaty

aigerimmursal@mail.ruАйтбаеваБ. М.AitbayevaB.

Кандидат филологических наук, доцент.

Алматы

Candidate of Philological Sciences, docent.

Almaty

beibarys@mail.ruЕрмековаА. Б.YermekovaA.

Магистр.

Уральск

Master.

Uralsk

aminaamir80@mail.ruИнститут языкознания имени Ахмета БайтурсынулыРоссияAkhmet Baitursynuly Institute of LinguisticsRussian FederationКазахский национальный университет имени Аль-ФарабиКазахстанAl-Farabi Kazakh National UniversityKazakhstanЗападно-Казахстанский аграрно-технический университет имени Жангир ханаКазахстанZhangir Khan West Kazakhstan Agrarian Technical UniversityKazakhstan202417072024028999Copyright © Мурсал А., Айтбаева Б.М., Ермекова А.Б., 20242024Мурсал А., Айтбаева Б.М., Ермекова А.Б.Mursal A., Aitbayeva B., Yermekova A.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/1497

Мақалада қазақ тіліндегі ескі кітаби сөздер туралы ғалымдардың ғылыми тұжырымдары талданады, ескі кітаби сөздердің қазіргі көркем әдеби стильде қолдану ерекшелігі мен қазіргі заман жазушылары тіліндегі қолданысымен салыстырылады. Зерттеу материалы ретінде Қытай мемлекетіндегі қазақ жазба әдебиетінің негізін салушылардың бірі – жазушы Қажықұмар Шабданұлының «Пана» романы алынды. Аталмыш шығарманы лингвистикалық тұрғыда зерттеу барысында Қ. Шабданұлының шығармасы мен халық ауыз әдебиетіндегі қисса- дастандар, магиялық фольклорлар, жыраулар поэзиясы, сондай-ақ халық ән-өлеңдері мәтіндерімен салыстырылып, ескі кітаби сөздердің функционалды қолдану ерекшеліктері және себебі анықталды.

В данной статье анализируются научные выводы ученых о старокнижных словах в казахском языке, сравнивается специфика употребления слов в старокнижных словах в современном художественном литературном стиле и её использование в языке современных писателей. Материалом исследования послужил роман «Пана» (Убежище) Кажыкумара Шабданулы, одного из основоположников казахской письменной литературы в Китае. В ходе лингвистического анализа данного произведения было осуществлено сопоставление текста работы К. Шабданулы с киссой-саги, магическим фольклором, поэзией жырау, а также народными песнями и стихами. Это позволило выявить особенности и причины функционального употребления старокнижных слов.

В ходе исследования использовался морфемно-семантический анализ, который включал выделение корня и значения слов с помощью сравнительно-исторического метода. Этот метод применялся для изучения старокнижных слов как в устной традиции, так и в произведениях писателя. Научные выводы ученых, связанные со старокнижными словами, были продемонстрированы методами систематизации, группировки, анализа, описания.

В результате выяснилось, что роман К. Шабданулы «Пана» насыщен старокнижными словами, которые стали основой статьи, и что автор использовал их как средство отражения исторической действительности того времени.

This article analyzes the scientific findings on archaic words in Kazakh language , identifying trends in their use in contemporary literary style, which suggests the potential for the revival of Kazakh oral literature and the language of modern writers. The research material is the novel "Pana (Refuge)" by Qazhyqumar Shabdanuly, one of the founders of Kazakh written literature in China. In the course of linguistic analysis, Shabdanuly's text was compared with the kissa-saga, magical folklore, zhyrau poetry, as well as folk songs and poems. This allowed for the identification of the features and reasons for the functional use of archaic words.

During the study the morphemic-semantic analysis was used, which included identifying the root and meaning of words using the comparative-historical method. This method was applied to the study of archaic words both in oral tradition and in the works of the writer. Scientific conclusions related to archaic words were expressed through the methods of systematization, grouping, analysis, description.

As a result, it turned out that Q. Shabdanuly's novel “Pana” is very rich in archaic words, which are the basis of the article, and the author used them as a means of reflecting the historical reality of that time.

старокнижные словаустная народная литературахудожественный литературный стильвозрожденные словароманarchaic wordsoral folk literatureliterary stylerevived wordsnovelReferencesАймауытов Ж. (2013) Алты томдық шығармалар жинағы. Повесть пен әңгімелер, аудармалар. – Алматы: Ел-шежіре, 2013. – Т. 3. – 384 б.Abіlqasymov B. (1982) ХІХ g. ekіnshі zhartysyndagy qazaq adebi tіlі. – Almaty: Gylym, 1982. – 224 b. [Abіlqasymov B. (1982) Kazakh literary language in the second half of the 19th century. – Almaty: Gylym, 1980. – 224 p.] (in Kazakh)Әбілқасымов Б. (1982) ХІХ ғ. екінші жартысындaғы қазақ әдеби тілі. – Алмaты: Ғылым, 1982. – 224 б.Abіlqasymov B., Seitbekova A. (2011) Qazaq tіlі tarihyna qatysty turkologijalyq іzdenіster. Gylymi-tanymdyq zertteu. – Almaty: Arys, 2011. – 212 b. [Abіlqasymov B., Seitbekova A. (2011) Turkological research related to the history of the Kazakh language. Scientific Cognitive Research. – Almaty: Arys, 2011. – 212 p.] (in Kazakh)Әбілқасымов Б., А.Сейтбекова А. (2011) Қазақ тілі тарихына қатысты түркологиялық ізденістер. Ғылыми танымдық зерттеу. – Алматы: Арыс, 2011. – 212 б.Aimauytov Zhusіpbek alty tomdyq shygarmalar zhinagy (2013) – Almaty: El-shezhire. – 2013. – T. 3.– 384 b. [Aimauytov Zhusipbek six-volume collection of works. – Almaty: El-shezhire, 2013. – V. 3: – 384 p.] (in Kazakh)Әуезов М. (1989) «Абай жолы» роман-эпопея. – Алматы: Жазушы, 1989. – 3 т. – 418 б.Auezov M. (1989) Abai zholy. – Almaty: Zhazushy, 1989. – T. 3. – 418 b. [Auezov M. (1989) Abai zholy. – Almaty: Zhazushy, 1989. – V. 3. – 418 p.] (in Kazakh)Бабалар сөзі: Жүз томдық (2005) – Астана: Фолиант, 2005. – Т. 46: Ғашықтық дастандар. – 434 б.Babalar sozі: Zhuz tomdyq (2005) – Astana: Foliant, 2005. – T. 46: Gashyqtyq dastandar. – 434 p. [Words of ancestors: One hundred volumes. – Astana: Foliant, 2005. – V. 46: Love epics. – 434 p.] (in Kazakh)Белоусова А.С. (1990) Устаревшие слова // Лингвистический энциклопедический словарь. – Москва: Наука, 1990.Belousova A.S. (1990) Ustarevshie slova. – Lingvisticheskij, jenciklopedicheskij slovar. – Moskva: Nauka, 1990. [Belousova A.S. (1990) Outdated words. – Linguistic, encyclopedic dictionary. – Moscow: Nauka, 1990] (in Russian)Болатов Н. (2017) Иесін аза тұтқан ат. 26 апр 2017. https://vk.com/wall-75554122_437137Bolatov N. (2017) Iesіn aza tutqan at. 26 sauіr 2017. https://vk.com/wall-75554122_437137 [Bolatov N. (2017) A horse that mourns the owner. 26 аpril 2017. https://vk.com/wall-75554122_437137] (in Kazakh)Жұмақаева Б.Д. (2019) Көркем шығармадағы көнерген сөздердің көркемдік қызметі // С. Демирел университетінің хабаршысы. – №3. – 2019.Hamitova Elmira (2016) "Qazaq tіlіndegі etnomadeni tarih pen tіldіk procesterdіng «aqparat kozі» – konergen sozder haqynda" Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 4.8 (2016). – 206-218-bb. [Khamitova E. (2016) About the "source of information" of ethno-cultural history and language processes in the Kazakh language – familiar words. Eurasian Journal of International Studies 4.8 (2016). – Р. 206-218. (in Kazakh)Игілік Р. (2013) Кәнігі кәззап. 6 сәуір 2013. https://egemen.kz/article/20354-kanigi-kazzap Қашқари М. (2017) Түрік сөздігі. – Алматы: Арда+7, 2017. – T. 3: – 600 б.Igіlіk R. (2013) Kanіgі kazzap. 6 sauіr 2013. https://egemen.kz/article/20354-kanigi-kazzap [Igіlіk R. (2013) real sorcery. 6 аpril 2013. https://egemen.kz/article/20354-kanigi-kazzap ] (in Kazakh)ҚТҰК (Қазақ тілінің ұлттық корпусы). https://qazcorpus.kz/Mamyrbekova G. M. (2010) Eskі qazaq zhazba tіlі turaly tusіnіk. – Turkologija. – 2010. – №. 3-4. – B. 16-22 [Mamyrbekova G. M. (2010) The concept of the old Kazakh written language. – Turkology. – 2010. – №. 3-4. – P. 16-22] (in Kazakh)Мамырбекова Г. М. (2010) Ескі қазақ жазба тілі туралы түсінік // Tүркология. – 2010. – №. 3-4. – Б. 16-22.Mamyrbekova G. M. (2022) Eskі kіtabi sozderdіng varianttylygy zhane olardy orfografijalyq sozdіkke engіzu maselelerі. – Tiltanym. – 2022. – №. 4. – S. 79-85 [Mamyrbekova G. M. (2022) Problems of variability of Old Book words and their inclusion in the spelling dictionary. – Tiltanym. – 2022. – №. 4. – P. 79-85]. (in Kazakh)Мамырбекова Г. М. (2022) Ескі кітаби сөздердің варианттылығы және оларды орфографиялық сөздікке енгізу мәселелері // Tiltanym. – 2022. – №. 4. – Б. 79-85.Mankeeva Zh. (1997) Madeni leksikanyng ulttyq sipaty. – Almaty: Gylym, 1997. – 272 b. [Mankeyeva Zh. (1997) National character of cultural vocabulary. – Almaty: Gylym, 1997. – 272 p]. (in Kazakh)Манкеева Ж.А. (1997) Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы: Ғылым, 1997. – 272 б.Mashһur-Zhusіp shygarmalary (2003) – Pavlodar: EKO, 2003. – T. 1. – 247 b. [Works of mashhur-Zhusіp. – Pavlodar: EKO, 2003. V. 1. – 247 p.] (in Kazakh)Мәшһур-Жүсіп шығармалары (2003) – Павлодар: ЭКО, 2003. – T. 1. – 247 б.Musіrepov G. (2003) Ulpan. – Almaty: Atamura, 2003. – 256 b. [Musіrepov G. (2003) Ulpan. – Almaty: Atamura, 2003. – 256 p.] (in Kazakh)Мүсірепов Ғ. (2003) Ұлпан. – Алмaты: Атамұра, 2003. – 256 б.Qashqari M. (2017) Turіk sozdіgі. – Almaty: Arda+7, 2017. – T. 3: – 600 b. [Qashqari M. (2017) Turkish dictionary. – Almaty: Arda+7, 2017. – V. 3: – 600 p.] (in Kazakh)Сыздық Р. (2004) Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Арыс, 2004. – 288 б.Qazaq tіlіnіng ulttyq korpusy [National corpus of the Kazakh language. https://qazcorpus.kz/] (in Kazakh)Сыздық Р. (2009) Қазақ тіліндегі ескіліктер мен жаңалықтар. – Алматы: Арыс, 2009. – 272 б.Shabdanuly Q. (2004) Pana. – Almaty: Korkem, 2004. – 536 b. [Shabdanuly Q. (2004) Shelter. – Almaty: Korkem, 2004. – 536 p.] (in Kazakh)Хамитова Е. (2016) Қазақ тіліндегі этномәдени тарих пен тілдік процестердің «ақпарат көзі» көнерген сөздер хақында. – Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 4.8 (2016). – 206-218-бб.Syzdyq R. (2004) Qazaq adebi tіlіnіng tarihy. – Almaty: Arys, 2004. – 288 b. [Syzdyq R. (2004) History of the Kazakh literary language. – Almaty: Arys, 2004. – 288 p.] (in Kazakh)Шабданұлы Қ. (2004) Пана. – Алматы: Көркем, 2004. – 536 б.Syzdyq R. (2009) Qazaq tіlіndegі eskіlіkter men zhangalyqtar. – Almaty: Arys, 2009. – 272 b. [Syzdyq R. (2009) Old things and innovations in the Kazakh language. – Almaty: Arys, 2009. – 272 p.] (in Kazakh)Zhumaqaeva B.D. (2019) Korkem shygarmadagy konergen sozderdіng korkemdіk qyzmetі. – S. Demirel atyndagy universitettіng habarshysy. 2019. – B. 24. [Zhumaqayeva B.D. (2019) The artistic function of obsolete words in a work of art. – S. Demirel university bulletin. 2019. – P. 24.] (in Kazakh)Zhumaqaeva B.D. (2019) Korkem shygarmadagy konergen sozderdіng korkemdіk qyzmetі. – S. Demirel atyndagy universitettіng habarshysy. 2019. – B. 24. [Zhumaqayeva B.D. (2019) The artistic function of obsolete words in a work of art. – S. Demirel university bulletin. 2019. – P. 24.] (in Kazakh)

The authors declare that there are no conflicts of interest present.