tilTiltanymTiltanym2411-60762709-135XИнститут языкознания имени А.Байтурсынулы КН МОН РК10.55491/2411-6076-2024-1-55-68til-1301Research ArticleТЕОРЕТИЧЕСКАЯ ЛИНГВИСТИКАTHEORETICAL LINGUISTICSПРАВИЛА ПРАВОПИСАНИЯ КАЗАХСКОГО ЯЗЫКА 1923 ГОДА И ЕГО СВЯЗЬ С ПРАВОПИСАНИЕМ А. БАЙТУРСЫНУЛЫTHE SPELLING RULES OF THE KAZAKH LANGUAGE IN 1923 AND ITS CONNECTION WITH THE SPELLING OF BAITURSYNULYhttps://orcid.org/0000-0001-5954-8669МаралбекЕ.MaralbekE.

г. Алматы

Almaty

elahau@mail.ruИнститут языкознания имени Ахмета БайтурсынулыКазахстанInstitute of Linguistics named after Ahmet BaitursynulyKazakhstan202430042024015568Copyright © Маралбек Е., 20242024Маралбек Е.Maralbek E.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/1301

Точно так же, как у каждого языка есть своя история, у него есть также и история символического значения – письма и правила правописания. Культура письма той или иной страны, народа, нации с национальным языком охватывает несколько эпох и исторических периодов. Известно, что казахская национальная письменность с 1912 года сложилась в связи с именем Ахмета Байтурсынулы и до сих пор пополняется, совершенствуется и развивается с каждым годом. Поэтому каждый этап развития орфографических правил казахского языка очень важен как для лингвистики, так и для будущего казахского письма. В статье анализируется история и научное значение «Нового правила правописания казахского языка», состоящего из 13 статей, описывающих начало «национального этапа» реформы письма Ахмета Байтурсынулы, опубликованного Советом образования Академического центра при учебном комиссариате Казахской Автономной Советской Социалистической Республики (КазАССР) в 1923 году. В частности: анализируются такие актуальные вопросы, как научные и социальные предпосылки, которые привели к принятию этого положения, его связь с правописанием Байтурсынулы 1912 года, научная основа и значение каждой статьи, достижения и недостатки, предпосылки принятия этого правила правописания комиссией по образованию при Народном комиссариате просвещения Туркестанской автономии, причины сокращения некоторых параграфов, выводы казахской интеллигенции об этом положении.

Just as every language has its history, it also has a history of symbolic meaning – letters and spelling rules. The writing culture of a particular country, people, or nation with a national language covers several epochs and historicalperiods. It is known that the Kazakh national script has been formed since 1912 in connection with the name of Akhmet Baitursynuly and is still being updated, improved, and developed every year. Therefore, each stage of the development of the spelling rules of the Kazakh language is very important both for linguistics and for the future of Kazakh writing. The article analyzes the history and scientific significance of the "New Spelling Rule of the Kazakh language", consisting of 13 articles describing the beginning of the "national stage" of Akhmet Baitursynuly's letter reform, published by the Council of Education of the Academic Center at the Educational Commissariat of the Kazakh Autonomous Soviet Socialist Republic (KazASSR) in 1923. In particular, there are analysed such topical issues as the scientific and social prerequisites that led to the adoption of this provision, its connection with the Baytursynuly’s spelling in 1912, the scientific basis and meaning of each article, achievements and disadvantages, prerequisites for the adoption of this spelling rule by the Education Commission under the People's Commissariat of Education of the Turkestan Autonomy, the reasons for the reduction of some paragraphs, conclusions of the Kazakh intelligentsia about this situation.

письмоправописаниеАхмет Байтурсынулыказахское языкознание начала ХХ векатoте жазуwritingspellingAkhmet BaitursynulyKazakh linguistics of the early twentieth centurytote writingReferencesА.Б. (Ахмет Байтұрсынұлы). Жазу мәселесі // «Қазақ» газеті. – 1913. – №34. – №35. –№36.Baitursynuly A. (1918) «Tіl-qural». Qazaq tіlіnіn sarfy. 1-zhyldyq ["Language-tool". Phonetics of the Kazakh language. 1st year]. – Tashkent: Commissariat of Public Education of the Republic of Turkestan, 1918. – 42 p. (in Kazakh)А.Б. (Ахмет Байтұрсынұлы). Жазу тәртібі // «Айқап» журналы. – 1912. – №4-5.Baitursynuly A. (1913) Oqu quraly. Qazaqtan basqa turkі, arab, parsy sozderіne zhazylatyn qarіpterdі uiretu ushіn һam oquga toselu ushіn tartіp etіlgen Alfbaga zhalgas 2-kіtap [Educational tool. 2nd book of the ordered alphabet to teach the writing fonts for Turkish, Arabic, Persian words in addition to Kazakh and to prepare for reading]. – Orynbor: "Kerimov, Huseyinov" publishing house, 1913. – 49 p. (in Kazakh)Байтұрсынов А. «Тіл-құрал» / Қазақ тілінің сарфы. 1-жылдық. – Ташкент: Түркістан Республикасының Халық ағарту комиссариаты, 1918. – 42 б.Baitursynuly A. (1920) Oqu quraly. Usul sutia zholymen tartіp etіlgen qazaqsha alfbaga Baianshy [Educational tool. Narrator of the Kazakh alphabet arranged according to the method of sutiye]. – Qazan: "B-Ya" state publishing house, 1920. – 15 p. (in Kazakh)Байтұрсынов А. Оқу құралы / Қазақтан басқа түркі, араб, парсы сөздеріне жазатын қаріптерді үйрету үшін һәм оқуға төселу үшін тәртіп етілген әліппеге жалғас 2-кітап. – Орынбор: «Керимов, Хусейінов» баспасы, 1913. – 49 б.Baitursynuly A. (1920) «Tіl-qural». Qazaq tіlіnіn sarfy. 1-zhyldyq. 2-basyluy [Language-tool. Phonetics of the Kazakh language. 2nd year]. – Tashkent: Government publishing house of the Republic of Turkestan, 1920. – 96 p. (in Kazakh)Байтұрсынов А. Оқу құралы / Ысул сутие жолымен тәртіп етілген қазақша алфбаға Баяншы. – Қазан: «Б-Я» мемлекеттік баспа, 1920. – 15 б.Baitursynuly A. (1920) «Tіl-qural». Qazaq tіlіnіn sarfy. 1-zhyldyq. 2-basyluy ["Language-tool". The use of the Kazakh language. 1st year. 2nd edition]. – October: "Lito-Tipography UMID", 1920. – 49 p. (in Kazakh)Байтұрсынов А. Тіл-құрал / Қазақ тілінің сарфы. 2-жылдық. – Ташкент: Түркістан Республикасының үкімет баспасы, 1920. – 96 б.Baitursynuly A. (1924) «Tіl-qural». Dybys zany һam turlerі. 1-tіltanytqysh kіtap. 4-basyluy ["Language tool" (Law and types of sound. The first book of language education, 4th edition)]. – Orinbor: Department of the State Press of Kazakhstan, 1924. – 46 p. (in Kazakh)Байтұрсынұлы А. «Тіл-құрал» (Дыбыс заңы һәм түрлері. Бірінші тілтанытқыш кітап, 4-рет басылуы). –Орынбор: Қазақстан мемлекеттік баспасөз бөлімі, 1924. – 46 б.Baitursynuly A. (1923) «Tіl-qural». Dybys zany һam turlerі. 1-tіltanytqysh kіtap. 3-basyluy ["Language tool". Law and types of sound. The first language book, 3rd edition]. – Orinbor: Department of the State Press of Kazakhstan, 1923. – 46 p. (in Kazakh)Байтұрсынұлы А. «Тіл-құрал» / Дыбыс заңы һәм түрлері. Бірінші тілтанытқыш кітап, 3-рет басылуы. –Орынбор: Қазақстан мемлекеттік баспасөз бөлімі, 1923. – 46 б.Baitursynuly A. (1922) «Tіl-qural». Qazaq tіlіnіn sarfy. 1-zhyldyq ["Language-tool". Phonetics of the Kazakh language. 1st year]. – Tashkent: Turkistan State Publishing House, 1922. – 96 p. (in Kazakh)Байтұрсынұлы А. «Тіл-құрал» / Қазақ тілінің сарфы. 1-жылдық. – Ташкент: Түркістан мемлекеттік баспасы, 1922. – 96 б.Baitursynuly A. (1914) «Tіl-qural». Qazaq tіlіnіn sarfy. 1-zhyldyq. 1-basyluy ["Language-tool". Phonetics of the Kazakh language. 1st year. 1st edition]. – Orynbor: "G.G. The printing press of Husayinov ushrka", 1914. – 53 p. (in Kazakh)Байтұрсынұлы А. «Тіл-құрал» / Қазақ тілінің сарфы. 1-жылдық. 1-басылуы – Орынбор: «Ғ.Ғ. Хусайынов ушркасының парауай матбуғасы», 1914. – 53 б.А.Б. (Ahmet Baitursynuly). (1913) Zhazu maselesi [Writing problem]. – "Kazakh" newspaper. – 1913. – No.34. – No.35. – No.36. (in Kazakh)Байтұрсынұлы А. «Тіл-құрал» / Қазақ тілінің сарфы. 1-жылдық. 2-басылуы. – Қазан: «Лито-Типография УМИД», 1920. – 49 б.А.Б. (Ahmet Baitursynuly). (1912) Zhazu tartibi [Order of writing]. – "Aykap" magazine. – 1912. – No.4-5. (in Kazakh)Байтұрсынұлы А. Жазу жөндеу // «Қазақ» газеті. – 1913. – №43.Baitursynuly A. (1913) Zhazu zhondeu [Editing]. – "Kazakh" newspaper. – 1913. – No43. (in Kazakh)Әміржанова Н., Әбсадық А. Байтұрсынұлы әліпбиінің фонематикалық негізі // Тілтаным. – 2023. – №3 (91). – 15-24-бб.Amirzhanova N., Absadyq A. (2023) Baitursynuly alipbiinin fonematikalyq negizi [Phonemic basis of the Baitursynuly alphabet]. – Tiltanym. – 2023. – No3 (91). – P. 15-24. (in Kazakh)Күдеринова Қ.Б. Қазақ жазуының тарихы мен теориясы. Оқу құралы. – Алматы: Елтаным, 2013. – 242 б.Kuderinova Q.B. (2013) Qazaq zhazuynyn tarihy men teoriasy. Oqu quraly [History and theory of Kazakh writing. Educational tool]. – Almaty: "Eltanym Publishing House", 2013. – 242 p. (in Kazakh)Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезі (ҚБТС). – Орынбор: Қазмембас, 1924. – 121 б.Qazaq bilimpazdarynyn tungysh siezi (QBTS) [First Congress of Kazakh Educationists (KBTS)]. – Orinbor: Kazmembas, 1924. – 121 p. (in Kazakh)Қашқари М. Түркі тілдер сөздігі. –Алматы: Хант, 1997. – T. I. – 588 б., T. II. – 585 б., T. III – 597 б.Qashqari M. (1997) Turkі tіlder sozdіgі [Dictionary of Turkic languages]. – Almaty: "Khant", 1997. – Volume I – 588 p., Volume II – 585 p., Volume III – 597 p. (in Kazakh)Мамырбек Г. Емле мәселесіндегі Жүсіпбек Аймауытұлының ұстанымдарын мысалға алуымыз керек // «Abai.kz» ақпараттық порталы. – 2019. – 19 наурыз.Mamyrbek G. (2019) Emle maselesindegi Zhusipbek Aimauytovtyn ustanymdaryn mysalga aluymyz kerek [We should take as an example the positions of Zhusipbek Aimauytuly on the issue of spelling]. – "Abai.kz" information portal. – March 19. – 2019. (in Kazakh)Маралбек Е. Ахмет Байтұрсынұлының төте жазуы // Туған тіл. – 2019. – №3. – 7-20-бб.Maralbek E. (2019) Ahmet Baitursynulynyn tote zhazuy [Akhmet Baitursynuly's short writing]. – Tugan til. – 2019 – No3. – P. 7-20. (in Kazakh)Момынова Б. «Қазақ» газеті (1913-1918): әліпби, емле ерекшеліктері және лексика-грамматикасы. – Алматы: Қазақ тілі, 2022. – 256 б.Momynova B. (2022) «Qazaq» gazeti (1913-1918): alipbi, emle erekshelikteri zhane leksika-semantikasy ["Kazakh" newspaper (1913-1918): alphabet, spelling features and vocabulary and grammar]. – Almaty: Kazakh language, 2022. – 256 p. (in Kazakh)Момынова Б., Әнес Ғ., Әнес Ү. Особенности правописания и пунктуации в процессе апробации письма усулсотие (тотэ жазу) в газете «Казах» в начале XX в. (1913-1918 гг.) // Вестник СПБГУ. Востоковедение и африканистика. – 2023. – №3. – Т. 15. – 568-587-бб.Momynova B., Anes G., Anes U. (2023) Особенности правописания и пунктуации в процессе апробации письма усул-сотие (тотэ жазу) в газете «Казах» в начале XX в. (1913-1918 гг.) [Features of spelling and punctuation in the process of approving a letter usul-sotie (tote writing) in the newspaper "Kazakh" at the beginning of the 20th century. (1913- 1918)]. – Vestnik SPBGU. Oriental studies and African studies. – Volume 15. – 2023. – No.3. – P. 568-587. (in Kazakh)Сыздықова Р. Ахмет Байтұрсын және қазақ әлiпбиi // Шалқар. – 1993. – No40.Syzdzqova R. (1993) Ahmet Baitursyn zhane qazaq alipbii. Shalqar [Ahmet Baitursyn and the Kazakh alphabet]. – Shalkar. – 1993. – No.40. (in Kazakh)Таймінер (М.Дулатұлы). Жаңа жазу ережелері // «Қызық Қазақстан» журналы. – 1923. – №17-18. – 84-89-бб.Taiminer (M.Dulatuly). (1923) Zhana zhazu erezheleri [New writing rules]. – "Interesting Kazakhstan" magazine. –1923. – No.17-18. – P. 84-89. (in Kazakh)Уәли Н. Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ жазуының онтогенездік дамуы // Ұлттық рухтың ұлы тіні / Ғылыми мақалалар жинағы. – Алматы: Ғылым, 1999. – 568 б.Uali N. (1999) Ahmet Baitursynuly zhane qazaq zhazuynyn ontogenezdіk damuy [Ahmet Baitursynuly and the ontogeny development of the Kazakh script]. – The great fabric of the national spirit. Collection of scientific articles. – Almaty: Science, 1999. – 568 p. (in Kazakh)

The authors declare that there are no conflicts of interest present.