tilTiltanymTiltanym2411-60762709-135XИнститут языкознания имени А.Байтурсынулы КН МОН РК10.55491/2411-6076-2024-1-123-132til-1196Research ArticleТЕОРЕТИЧЕСКАЯ ЛИНГВИСТИКАTHEORETICAL LINGUISTICSКОНЦЕПТУАЛЬНОЕ ЗНАЧЕНИЕ НАИМЕНОВАНИЯ КРАСНОГО ЦВЕТАCONCEPTUAL SEMANTICS OF RED COLOR WORDShttps://orcid.org/0000-0002-1144-1579БалабековА.BalabekovA.

г. Астана

 Astana

aidarbalabek@gmail.comЕвразийский национальный университет имени Л.Н. ГумилеваКазахстанL.N. Gumilyov Eurasian National UniversityKazakhstan20243004202401123132Copyright © Балабеков А., 20242024Балабеков А.Balabekov A.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/1196

В статье проведен понятийно-семантический анализ наименования красного цвета. Цель статьи –выявить концептуальное значение красного цвета в казахской культуре. Для достижения этой цели в статье был проведен анализ лексикографическими, концептуальными методами. Установлено, что красный цвет кроме окраски, является основным символом проявления метафизических понятий, исторических событий, является в поэтическом, эстетическом познании атрибутом омоложения, трудностей, вспыльчивости и др. Доказано, что слова, сочетающиеся со словом «красный», тщательно отбираются и обладают широким набором сочетаемости. Поскольку красный – один из самых насыщенных цветов, ему не присущи медлительность, слабость, сдержанность, напротив, было доказано, что он активно используется для изображения качеств быстроты, силы, нетерпения, гнева и резкости. Красный цвет активен в проявлении понятий опасности, волнения, страсти, силы, агрессии, а иногда и удачи. Это означает, что он имеет широкое применение в передаче не только эмоциональной, но и физиологической реакции. Поскольку красный – насыщенный цвет, то и его свойство удивлять окружающую среду отражается в языке таким же образом. Это было определено в результате концептуального анализа слова «красный». Определены лексическая, терминологическая, поэтическая, этнокультурная периферия слова «красный». Также были сопоставлены суждения, связанные с понятием «красный» в общечеловеческом и казахском познаний.

The article provides a conceptual and semantic analysis of the name of the red color. The purpose of the article is to identify the conceptual meaning of red color in Kazakh culture. To achieve this goal, the article was analyzed by lexicographic, conceptual methods. It is established that the red color, in addition to coloring, is the main symbol of the manifestation of metaphysical concepts, historical events, is in poetic, aesthetic cognition an attribute of rejuvenation, difficulty, hot temper, etc. It is proved that words combined with «red» are carefully selected and have a wide range of compatibility. Since red is one of the most saturated colors, it is not characterized by slowness, weakness, calmness, but rather is actively used in depicting the qualities of dexterity, strength, equanimity, irritability, sharpness. Red color is active in the manifestation of the concepts of danger, excitement, passion, strength, aggression, and sometimes luck. This means that it has a wide application in the transmission of not only emotional, but also physiological reactions. Since red is a saturated color, its ability to surprise the environment is reflected in the language in the same way. This was determined as a result of a conceptual analysis of the word «red». The lexical, terminological, poetic, ethno-cultural periphery of the word «red» is defined. Judgments related to the concept of «red» in universal and Kazakh cognition were also compared.

наименование цветаконцептуальный анализконцептуальная структураэтнокультурная периферияобщечеловеческое познаниеcolor nameconceptual analysisconceptual structureethno-cultural peripheryuniversal cognitionReferencesАитова Н. (2005) Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивтік семантикасы: филол. ғылым. канд. … дис.– Алматы, 2005. – 136 б.Aitkazy S. (2011) Tur-tus konceptisinin lıngvomadenı tabıgaty: fılol. gylym. kand. ... dıs. [Linguocultural nature of the concept of type and color: philol. science. kand. ... dis. – Almaty. – 184 p.] (in Kazakh)Айтқазы С. (2011) Түр-түс концептісінің лингвомәдени табиғаты: филол. ғылым. канд. … дис. – Алматы,2011. – 184 б.Aitova N. (2005) Qazaq tilindegi tur-tus ataylarynyn kognıtıvtik semantıkasy: fılol. gylym. kand. ... dıs. [Cognitive semantics of color names in the Kazakh language: philol. science. kand. ... dis.]. – Almaty. – 136 p. (in Kazakh)Ақкөзова А. (2004) Сапалық сын есімдердің семантикасы. – Алматы, 2004. – 154 б.Akhmetzhanova F., Qairbayeva K. (2000) Tur-tuske baılanysty turaqty soz tirkesteri [Stable phrases related to color. Ust-Kamenogorsk. – 88 p.] (in Kazakh)Аманжолов С. (2002) Қазақ тілі теориясының негіздері. – Алматы, 2002. – 368 б.Akkozova A. (2004). Sapalyq syn esimderdin semantikasy [Semantics of qualitative adjectives. – Almaty. – 154 p.] (in Kazakh)Ахметжанова Ф., Қайырбаева Қ. (2000) Түр-түске байланысты тұрақты сөз тіркестері. – Өскемен, 2000. – 88 б.Amanzholov S. (2002) Qazaq tili teorıasynyn negizderi [Fundamentals of The Theory of the Kazakh language. –Almaty. – 368 p.] (in Kazakh)Жарқынбекова Ш. (2024) Языковая концептуализация цвета в культуре и языках: автореф. дис. ... док. филол. наук. – Алматы, 2004. – 47 с.Hasanov G., Tulenova G. (2014) Tur-tuske qatysty kurdeli ataylardagy ulttyq dunıetanym korinisi. M.Otemisuly atyndagy Batys Qazaqstan memlekettik ynıversıteti Habarshysy [Reflection of the National worldview in complex names related to color. Bulletin of the Utemisov West Kazakhstan state university. – Uralsk. – 122 p.] (in Kazakh)Каскатаева Ж. (2021) Түр-түс атауларының лексика-семантикалық өрісіндегі ортақ және ұлттық ерекшеліктер: филол. ғылым. канд. … дис. – Қарағанды, 2021. – 138 б.Qaidarov A., Omirbekov B., Akhtamberdiyeva Z. (1986) Syrga toly tur men tus. [Type and color meaning. – Almaty.– 160 p.] (in Kazakh)Кенжеахметұлы С. (2009) Түр, түс туралы ұғым // Игілік журналы – Алматы, 2009. №3 (41) наурыз – 3 б.Kalymova Zh. (1992) Frazeologızmy s komponentamı tsvetooboznachenıya v kazahskom ıazyke: avtoref. dıs. ... kand. fılol. nayk. [Phraseology with the components of color reproduction in the Kazakh language. – Almaty. – 23 p.] (in Russian)Қайдаров Ә., Өмірбеков Б., Ахтамбердиева З. (1986) Сырға толы түр мен түс. – Алматы, 1986. – 160 б.Kaskatayeva Zh. (2021) Tur-tus ataylarynyn leksıka-semantıkalyq orisindegi ortaq jane ulttyk erekshelikter: fılol. gylym. kand. ... dıs. [Common and National features in the lexico-semantic field of species and color names: philol. science. kand. ... dis. – Karaganda. – 138 p.] (in Kazakh)Қалымова Ж. (1992) Фразеологизмы с компонентами цветообозначения в казахском языке: автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Алматы, 1992. – 23 б.Kenzheakhmetuly S. (2009) Tur, tus tyraly ugym. Igilik zhyrnaly [Species, the concept of color. Igilik journal. – Almaty. – No. 3 (41), March. – 3 p.] (in Kazakh)Қоңыров Т. (2005) Теңеулер табиғаты. – Алматы: Алаш, 2005. – 510 б.Khasenov B., Adilova A. (2012) Tur-tus ataylarynyn shygyy tyraly. E.Buketov atyndagy KarMU Habarshysy [About the origin of color names. Bulletin of E. Buketov KarMU. – Karaganda. – №4 (68). – 5-10 p.] (in Kazakh)Лауланбекова Р. (2010) Түр-түс компонентті күрделі аталымдардың танымдық сипаты: филол. ғылым. канд.… дис. – Алматы, 2010. – 129 б.Konyrov T. (2005) Teneyler tabıgaty [The nature of comparisons. – Almaty: Alash. – 510 p.] (in Kazakh)Марғұлан Ә. (1982) Казахское народное прикладное искусство. – Алматы, 1982. – Т1. – 256 с.Laulanbekova R. (2010) Tur-tus komponentti kurdeli atalymdardyn tanymdyq sıpaty: fılol. gylym. kand. ... dıs. [Cognitive character of complex names with a color component: philol. science. kand. ... dis.]. – Almaty. – 129 p. (in Kazakh)Садықова Р. (2012) Түр-түс концептісінде қазақ халқы мәдениетінің көрінісі // Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. – Алматы, 2012. – №3 (41). – бб. 38-41.Margulan A. (1982) Kazahskoe narodnoe prıkladnoe ıskusstvo [Kazakh people's practical research. – Almaty: Oner – T1. – 256 p.] (in Russian)Сарекенова Қ. (2007) Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің құрамында келетін түр-түс атауларының концептілері // Е.Букетов атындағы ҚарМУ Хабаршысы. – Қарағанды, 2007. – №4 (48). – бб. 126-130.Sadykova R. (2012) Tur-tus konceptisinde qazaq halqy madenıetinin korinisi [Reflection of the culture of the Kazakh people in the concept of color. – Bulletin of Abai KazNPU. – Almaty. №3 (41). – P. 38-41.] (in Kazakh)Сейітова Ш. (1999) Өсімдікке байланысты тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық сипаты. – Алматы, 1999. – 103 б.Sarekenova K. (2007) Qazaq tilindegi frazeologızmderdin quramynda keletin tur-tus ataylarynyn konceptileri. –E.Buketov atyndagy KarMU Habarshysy. [Concepts of color names in the composition of phraseology in the Kazakh language. Bulletin of E. Buketov KarMU]. – Karaganda. – №4 (48). – P. 126-130 (in Kazakh)Хасанов Ғ., Туленова Г. (2014) Түр-түске қатысты күрделі атаулардағы ұлттық дүниетаным көрінісі // М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті Хабаршысы. – Орал, 2014. – 122 б.Seitova Sh. (1999) Osimdikke baılanysty turaqty tirkesterdin etnolıngvıstıkalyq sıpaty. [Ethnolinguistic character of stable plant-related phrases. – Almaty. – 103 p.] (in Kazakh)Хасенов Б., Әділова А. (2012) Түр-түс атауларының шығуы туралы // Е.Букетов атындағы ҚарМУ Хабаршысы. – Қарағанды, 2012. – №4 (68) – бб. 5-10.Shanbayeva L. (2010) Fynkcıonaldy-semantıkalyq oris (tur men tus materıaldary negizinde [Functional-semantic field (based on the material of type and color): philol. science. kand. ... dis.]. – Almaty. – 123 p. (in Kazakh)Шанбаева Л. (2010) Функционалды-семантикалық өріс (түр мен түс материалдары негізінде): филол. ғылым.канд. … дис. – Алматы, 2010. –123 б.Zharkynbekova Sh. (2004) Iazykovaıa konceptyalızacıa tsveta v kyl'tyre ı ıazykah [Language conceptualization of colors in culture and languages: abst. philol. science. dok. ... dis. – Almaty. – 47 p. (in Russian)

The authors declare that there are no conflicts of interest present.