<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.3 20210610//EN" "JATS-journalpublishing1-3.dtd">
<article article-type="research-article" dtd-version="1.3" xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xml:lang="ru"><front><journal-meta><journal-id journal-id-type="publisher-id">til</journal-id><journal-title-group><journal-title xml:lang="ru">Tiltanym</journal-title><trans-title-group xml:lang="en"><trans-title>Tiltanym</trans-title></trans-title-group></journal-title-group><issn pub-type="ppub">2411-6076</issn><issn pub-type="epub">2709-135X</issn><publisher><publisher-name>Институт языкознания имени А.Байтурсынулы КН МОН РК</publisher-name></publisher></journal-meta><article-meta><article-id pub-id-type="doi">10.55491/2411-6076-2024-1-37-45</article-id><article-id custom-type="elpub" pub-id-type="custom">til-1185</article-id><article-categories><subj-group subj-group-type="heading"><subject>Research Article</subject></subj-group><subj-group subj-group-type="section-heading" xml:lang="ru"><subject>ТЕОРЕТИЧЕСКАЯ ЛИНГВИСТИКА</subject></subj-group><subj-group subj-group-type="section-heading" xml:lang="en"><subject>THEORETICAL LINGUISTICS</subject></subj-group></article-categories><title-group><article-title>ИСТОРИЯ РАЗВИТИЯ И ОБРАЗОВАНИЯ СУФФИКСОВ ДЕЕПРИЧАСТИЙ -ЫП, -ІП (на основе памятников Мамлюка кыпчака)</article-title><trans-title-group xml:lang="en"><trans-title>THE HISTORY OF THE DEVELOPMENT AND FORMATION  OF ADVERBIAL SUFFIXES -YP, -IP (based on the monuments of Mamluk Kipchak)</trans-title></trans-title-group></title-group><contrib-group><contrib contrib-type="author" corresp="yes"><contrib-id contrib-id-type="orcid">https://orcid.org/0009-0005-8844-2026</contrib-id><name-alternatives><name name-style="eastern" xml:lang="ru"><surname>Садыкбеков</surname><given-names>К. А.</given-names></name><name name-style="western" xml:lang="en"><surname>Sadykbekov</surname><given-names>K.</given-names></name></name-alternatives><bio xml:lang="ru"><p> г. Каскелен</p></bio><bio xml:lang="en"><p>Kaskelen</p></bio><email xlink:type="simple">kurmangazy.sadykbekov@sdu.edu.kz</email><xref ref-type="aff" rid="aff-1"/></contrib></contrib-group><aff-alternatives id="aff-1"><aff xml:lang="ru">Университет Сулейман Демиреля<country>Казахстан</country></aff><aff xml:lang="en">Suleyman Demirel University<country>Kazakhstan</country></aff></aff-alternatives><pub-date pub-type="collection"><year>2024</year></pub-date><pub-date pub-type="epub"><day>30</day><month>04</month><year>2024</year></pub-date><volume>0</volume><issue>1</issue><fpage>37</fpage><lpage>45</lpage><permissions><copyright-statement>Copyright &amp;#x00A9; Садыкбеков К.А., 2024</copyright-statement><copyright-year>2024</copyright-year><copyright-holder xml:lang="ru">Садыкбеков К.А.</copyright-holder><copyright-holder xml:lang="en">Sadykbekov K.</copyright-holder><license xml:lang="ru" license-type="creative-commons-attribution" xlink:href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/" xlink:type="simple"><license-p>Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.</license-p></license><license xml:lang="en" license-type="creative-commons-attribution" xlink:href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/" xlink:type="simple"><license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.</license-p></license></permissions><self-uri xlink:href="https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/1185">https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/1185</self-uri><abstract><p> Не было проведено глубокого, всестороннего и систематического изучения истории одной из сложных грамматических категорий глаголов-категории деепричастий, хотя в отдельных памятниках и в учебниках, касающихся истории конкретного языка, она встречается незначительно. Одной из актуальных проблем казахской тюркологической науки является комплексное изучение тюркских языков любого языкового единства в исторические периоды, всестороннее изучение их с синхронной и диахронной точек зрения и определение уровня исторической преемственности в сравнении с нашим современным языком. В статье рассматривается грамматическая функция суффиксов деепричастий -ып, -іп, -ұп, -үп, -п в мамлюкско-кыпчакском языке, их влияние и фонетические варианты на значение слова к которому оно присоединено, история развития и становления. За основу исследования взяты материалы 5 памятников, написанных на мамлюкско-кыпчакском языке и дошедших до наших дней. Исследовательская работа строится на основе главного метода изучения исторического развития языка– сравнительно-исторического метода.</p><p> Фонетические варианты форм деепричастий с суффиксами -ып, -іп, -ұп, -үп, -п порядок присоединения к корню, различные смысловые оттенки в основном и косвенном значениях, все они не сильно отличаются от современных тюркских языков, в том числе от казахского. Некоторые особенности сохранились на современном огузском языке, а некоторые – на кыпчакском. Даже небольшие различия между ними можно рассматривать как естественное явление, возникающее в ходе исторического развития языка.</p></abstract><trans-abstract xml:lang="en"><p>There has been no in-depth, comprehensive and systematic study of the history of one of the complex grammatical categories of verbs-the category of adverbs, although it is found only slightly in some monuments and textbooks concerning the history of a particular language. One of the urgent problems of Kazakh Turkological science is a comprehensive study of the Turkic languages of any linguistic unity in historical periods, a comprehensive study of them from a synchronous and diachronic point of view and determining the level of historical continuity in comparison with our modern language.</p><p>The article examines the grammatical function of the adverbial suffixes -yp, -ip, -up, -üp, -p in the Mamluk-Kipchak language, their influence and phonetic variants on the meaning of the word to which it is attached, the history of development and formation. The research is based on the materials of 5 monuments written in the Mamluk-Kipchak language and extant to the present day. The research work is based on the main method of studying the historical development of language - the comparative historical method.</p><p>Phonetic variants of adverbial forms with suffixes -yp, -ip, -up, -üp, -p the order of attachment to the root, various semantic gradients in the main and indirect meanings, all of them do not differ much from modern Turkic languages, including Kazakh. Some features have been preserved in the modern Oguz language, and some in Kipchak. Even small differences between them can be considered as a natural phenomenon that arises during the historical development of the language.</p></trans-abstract><kwd-group xml:lang="ru"><kwd>кыпчакский язык</kwd><kwd>суффиксы деепричастия</kwd><kwd>исторические памятники</kwd><kwd>звук</kwd><kwd>глагол</kwd></kwd-group><kwd-group xml:lang="en"><kwd>Kipchak language</kwd><kwd>adverbial suffixes</kwd><kwd>historical monuments</kwd><kwd>sound</kwd><kwd>verb</kwd></kwd-group></article-meta></front><back><ref-list><title>References</title><ref id="cit1"><label>1</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Ağar Mehmet Emin. (1989) Kitab Fi’l-Fıkh Bi-Lisani’t-Turki (İnceleme-Metin-Sözlük). – Yayımlanmamış Doktora Tezi. – Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1989.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Ağar Mehmet Emin (1989). Kitab Fi’l-Fıkh Bi-Lisani’t-Turki (İnceleme-Metin-Sözlük). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1989. (in Turkish)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit2"><label>2</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Dilbas Ebru. Türk Dilinde Zarf Fiil Ekleri.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Dilbas Ebru (2017). Türk Dilinde Zarf Fiil Ekleri. (in Turkish)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit3"><label>3</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">http://www.academia.edu/27582365/T%C3%9CRK_D%C4%B0L%C4%B0NDE_ZARFF%C4%B0%C4%B0L_EKLER%C4%B0, (06.07.2017).</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">http://www.academia.edu/27582365/T%C3%9CRK_D%C4%B0L%C4%B0NDE_ZARFF%C4%B0%C4%B0L_EKLER%C4%B0, (06.07.2017).</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit4"><label>4</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Eminoğlu Emin. (2011) Abbas İbn Hamza es-Sabrani Kitabü’l Ef’al. Akçağ yayınları: – Ankara, 2011.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Eminoğlu Emin (2011). Abbas İbn Hamza es-Sabrani Kitabü’l Ef’al. Akçağ yayınları: – Ankara, 2011. (in Turkish)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit5"><label>5</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Ergin Muarrem. (2009) Türk Dil Bilgisi. Bayrak Basım: – İstanbul, 2009.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Ergin Muarrem (2009). Türk Dil Bilgisi. Bayrak Basım: – İstanbul, 2009. (in Turkish)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit6"><label>6</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Gülsevin G. (2000) Türkiye Türkçesinde Birleşik Zarf Fiiller. Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, S.5. –Afiyonkarahisar, 2000. – S.122-143.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Gülsevin G. (2000). Türkiye Türkçesinde Birleşik Zarf Fiiller. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2000. – S.5. – S.122-143. (in Turkish)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit7"><label>7</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Коркина Е.И. (1985) Деепричастие в якутском языке. – Новосибирск, 1985.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Korkina E.I. (1985). Deeprichastie v yakutskom yazyke. – Novоsibirsk, 1985. (in Russian)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit8"><label>8</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Korkmaz Z. (2007) Gramer Terimleri Sözlüğü, Genişletilmiş 3. Baskı. Türk Dil Kurumu Yayınları: – Ankara, 2007.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Korkmaz Z. (2007). Gramer Terimleri Sözlüğü, Genişletilmiş 3. Baskı. Türk Dil Kurumu Yayınları. – Ankara, 2007.(in Turkish)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit9"><label>9</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Korkmaz Z. (2007) Türkiye Türkçesi Grameri-Şekil Bİlgisi. Türk Dili Kurumu Yayınları: – Ankara, 2007.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Korkmaz Z. (2007). Türkiye Türkçesi Grameri-Şekil Bİlgisi. Ankara: Türk Dili Kurumu Yayınları, 2007. (in Turkish)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit10"><label>10</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Kuanışbayev Ercan. (2006) Kitab fi’l-Fıkh (Giriş-Metin-Dizin-Tıpkıbasım). Yayımlanmamış Doktora Tezi. – İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2006.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Kuanışbayev Ercan (2006). Kitab fi’l-Fıkh (Giriş-Metin-Dizin-Tıpkıbasım). Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü: – Istanbul, 2006. (in Turkish)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit11"><label>11</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Маманов Ы. (1966) Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1966.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Mamanov Y. (1966). Qazirgi qazaq tili. – Almaty, 1966. (in Kazakh)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit12"><label>12</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Маманов Ы. (2014) Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Абзал-ай, 2014.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Mamanov Y. (2014). Qazaq til biliminin maseleleri. Abzal-ai: – Almaty, 2014. (in Kazakh)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit13"><label>13</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Оразов М. (2001) Етістік. – Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы Білім академиясының республикалық баспа кабинеті, 2001.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Orazov M. (2001). Etistik. – Almaty: Y. Altynsarin atyndagy bilim akademyasynyn respublikalyq baspa kabinteti, 2001. (in Kazakh)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit14"><label>14</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Садықбеков Қ. (2016) «Китаб Муқаддима Әбу Ләйс әс-Самарқанди» ескерткіші және оның тілі. – Алматы: Таңбалы баспасы, 2016.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Sadykbekov K. (2016). Kitab Mukaddime Ebu Leys es-Semerkandi eskertkishi jane onyn tili. Tanbalı baspası: –Almaty, 2016. (in Kazakh)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit15"><label>15</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Uğurlu Mustafa. (1984) Munyetu’l Guzzat. Metin-İndeks, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. – Ankara: Gazi Üniversitesi, 1984.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Uğurlu Mustafa (1984). Munyetu’l Guzzat. Metin-İndeks, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Gazi Üniversitesi: –Ankara, 1984. (in Turkish)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit16"><label>16</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Ысқақов А. (1974) Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1974.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Ysqaqov A. (1974). Qazirgi qazaq tili. – Almaty, 1974. (in Kazakh)</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="cit17"><label>17</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="ru">Юлдашев А.А. (1977) Соотношение деепричастных и личных форм глагола в тюркских языках. – Москва, 1977.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="en">Yuldashev A.A. (1977). Sootnoshenie deeprichastnih i lichnih form glagola v tyurkskih yazykah. – Moskva, 1977. (in Russian)</mixed-citation></citation-alternatives></ref></ref-list><fn-group><fn fn-type="conflict"><p>The authors declare that there are no conflicts of interest present.</p></fn></fn-group></back></article>
